Formáli

Játning trúarinnar afhent voldugasta og tignasta keisara Karli V á ríkisþinginu í Ágsborg árið 1530. Sálm. 118: "Þá mun ég tala um reglur þínar frammi fyrir konungum og eigi skammast mín." (Sl 119.46).

Formáli
Voldugasti og tignasti keisari, mildasti herra.

Yðar keisaralega hátign hefur boðið til ríkisþings í Ágsborg, til þess að hægt sé að ráðgast um varnir gegn Tyrkjanum, hinum gamla og grimmasta erfðafjandmanni kristins nafns og siðar, hvernig hægt sé með stöðugum og varanlegum viðbúnaði að verjast æði hans og ásókn, og til þess síðan að taka til íhugunar deilurnar um málefni vors heilaga siðar og kristnu trúar. Á þá að hlusta á, greina og íhuga sjónarmið beggja aðila í þessari trúmáladeilu í gagnkvæmum kærleika, mildi og ljúfmennsku, svo að þetta mál verði leyst og aftur verði leitt til hins eina einfalda sannleika og kristilega samlyndis eftir að það sem hvorum tveggja kann að hafa misskilist í ritningunum hefur verið leiðrétt. Skal það gert í þeim tilgangi, að vér upp frá þessu rækjum og iðkum hinn eina, hreina og sanna sið og getum lifað í einni kirkju í kristilegri einingu og samlyndi eins og vér erum og berjumst undir einum Kristi. Og þar eð vér undirritaðir á sama hátt og aðrir kjörfurstar, furstar og stéttir höfum verið kallaðir til áðurnefnds ríkisþings, vildum vér sýna keisaralegu boði hlýðni og komum skjótt til Ágsborgar og segjum rauplaust, að vér vorum meðal þeirra fyrstu.

Yðar keisaralega hátign hefur við upphaf þingsins hér í Ágsborg einnig látið birta kjörfurstum, furstum og ríkisstéttum, að hver ríkisstétt skuli samkvæmt keisaralegu boði skýra frá og leggja fram skoðanir sínar og álit bæði á þýsku og latínu. Eftir að hafa haldið fund um málið síðastliðinn miðvikudag, gáfum vér yðar keisaralegu hátign svar, að vér mundum fyrir vort leyti leggja fram greinar játningar vorrar næstkomandi föstudag. Til að hlýðnast vilja yðar keisaralegu hátignar, leggjum vér því fram í þessu máli játningu prédikara vorra og játningu vora eins og þeir hafa hingað til boðað kenninguna hjá oss samkvæmt heilögum ritningum og hreinu orði Guðs.

Ef nú aðrir kjörfurstar, furstar og ríkisstéttir leggja á líkan hátt fram skoðanir sínar varðandi málefni siðarins í latneskum og þýskum ritum samkvæmt áðurnefndu boði keisaralegrar hátignar, tjáum vér oss með skyldugri hlýðni gagnvart yðar keisaralegu hátign sem vorum mildasta herra reiðubúna til að semja í vinsemd við áðurnefnda fursta, vini vora, og stéttirnar um færar og þolanlegar leiðir til samkomulags, svo að þessari óeiningu megi með Guðs hjálp og að svo miklu leyti sem það má gerast á heiðarlegan hátt ljúka og aftur verða leitt til hins eina sanna og samlynda siðar eftir að rætt hefur verið um málið á þennan hátt meðal vor málsaðila út frá framlögðum ritum hvorra tveggja í friðsemd og án hatursfullrar baráttu. Eins og vér allir eigum að vera og berjast undir einum Kristi og játa einn Krist eftir inntaki tilskipunar yðar keisaralegu hátignar, svo á allt að vera leitt til sannleika Guðs og um það biðjum vér Guð með heitum bænum, að hann hjálpi þessu málefni og gefi frið.

En ef þessi málsmeðferð, að því er lýtur að hinum málsaðilanum, öðrum kjörfurstum, furstum og stéttum, fær ekki þann framgang sem tilskipun yðar keisaralegu hátignar ætlast til, og verður árangurslaus, leggjum vér a.m.k. fram þann vitnisburð, að vér ekki útilokum neitt sem á nokkurn hátt geti stuðlað að kristilegu samlyndi, að svo miklu leyti sem fært er fyrir Guði og samviskunni, eins og yðar keisaralega hátign og þar á eftir aðrir kjörfurstar og ríkisstéttir og allir, sem hlusta á þetta mál af sanngirni, munu mildilega virðast að viðurkenna og skilja af þessari játningu vorri og safnaða vorra.

Yðar keisaralega hátign hefur líka náðarsamlega kunngjört kjörfurstum, furstum og ríkisstéttum, ekki einu sinni, heldur oft, og á ríkisþinginu, sem haldið var í Speyer árið 1526, látið lesa upp og birt opinberlega samkvæmt gefnu og fyrirskrifuðu formi tilskipunar yðar keisaralegu hátignar, að yðar keisaralega hátign vildi ekki, af ástæðum sem þá voru tilgreindar, taka ákvörðun um þetta málefni siðarins, heldur vildi hann vinna að því hjá páfa, að kallað yrði saman kirkjuþing. Þetta birti hann líka enn ljóslegar á síðasta þingi í Speyer, sem haldið var fyrir einu ári. Þar lét yðar keisaralega hátign fyrir munn herra Ferdinands, konungs af Bæheimi og Ungverjalandi, vinar vors og milds herra, og því næst fyrir munn sendiherra og keisaralegra erindreka samkvæmt skipun m.a. fram, að yðar keisaralega hátign hefði tekið eftir og íhugað umræðurnar, sem fóru fram milli staðgengils yðar keisaralegu hátignar í ríkinu og forsetans og ríkisráðsmanna og erindreka annarra stétta, sem saman komu í Regensburg, um að kalla ætti saman almennt kirkjuþing. Þar kom fram, að yðar keisaralega hátign álítur það einnig gagnlegt, að saman komi kirkjuþing. Þar eð mál þau er þá voru rædd milli yðar keisaralegu hátignar og páfans, virtust ætla að leiða til samlyndis og kristilegs samkomulags, var yðar keisaralega hátign vongóð um, að hann gæti talið páfann á að kalla saman almennt kirkjuþing. Þess vegna tilkynnti yðar keisaralega hátign mildilega, að hann mundi vilja vinna að því að telja páfann á að kalla saman slíkt þing sem fyrst með bréfum, sem send yrðu út.

Ef nú niðurstaðan verður sú, að ágreiningurinn milli vor og hins aðilans leysist ekki í vinsemd, lofum vér hér í allri hlýðni gagnvart yðar keisaralegu hátign að koma til slíks kristilegs og frjáls almenns kirkjuþings og leggja fram mál vor. Krafan um, að kirkjuþing skuli koma saman hefur ætíð verið samþykkt einum huga og eftir alvarlegar umræður á öllum ríkisþingum, sem haldin hafa verið á ríkisstjórnarárum yðar keisaralegu hátignar, af kjörfurstum, furstum og ríkisstéttum. Í þessu mikilsverða og alvarlega máli höfum vér áður áfrýjað til þessa kirkjuþings og til yðar keisaralegu hátignar á viðeigandi og löglegan hátt. Vér höldum oss enn við áfrýjunina og ætlum ekki að taka hana aftur og getum það ekki heldur hvorki fyrir þessa né aðra málaleitan, nema því aðeins að málið fái vinsamlega áheyrn og verði leitt til kristilegs samlyndis samkvæmt inntaki hinnar keisaralegu tilskipunar. Um þetta vottum vér einnig hér opinberlega.

1. grein: Um Guð

Söfnuðirnir hjá oss kenna einum huga: Samþykkt kirkjuþingsins í Níkeu um einingu guðlegrar veru og um þrjár persónur er sönn og hafin yfir allan vafa og ber samkvæmt því að trúa: Guð er einn að eðli , sem bæði kallast og er Guð, eilífur, ólíkamlegur, óskiptanlegur, ómælanlegur að mætti, visku og gæsku, skapari og viðhaldari alls bæði sýnilegs og ósýnilegs; samt sem áður eru þrjár persónur af sömu veru og mætti og jafneilífar, faðir, sonur og heilagur andi. Og nota þeir orðið persóna í sömu merkingu og kirkjufeðurnir notuðu það í, að það merki ekki hluta eða eiginleika í öðrum, heldur það sem stenst út af fyrir sig.

Þeir fordæma allar villukenningar, sem upp hafa komið gegn þessari grein, svo sem Maníkea, sem kenndu, að tvö væru frumöfl, gott og illt, ennfremur Valentíana, Aríusarsinna, Eunomíana, Múhameðstrúarmenn og alla þeirra líka. Þeir fordæma og Samosetena, forna og nýja. Þótt þeir kenni, að einungis sé ein persóna, flytja þeir samt sem áður á lymskufullan og óguðlegan hátt kenningar um orðið og um heilagan anda, að þau séu ekki aðgreindar persónur, heldur merki orðið talað orð og andinn skapaða hreyfingu í hlutunum.

2. grein: Um upprunasyndina

Ennfremur kenna þeir: Eftir fall Adams fæðast allir menn, sem getnir eru á eðlilegan hátt, með synd, en það merkir án guðsótta, án guðstrausts og með girnd. Þessi upprunasjúkdómur eða spilling er raunveruleg synd, sem dæmir seka og steypir í eilífa glötun þeim sem ekki endurfæðast fyrir skírn og heilagan anda.

Þeir fordæma Pelagíana og aðra, sem neita því, að upprunaspillingin sé synd og, til þess að gera lítið úr vegsemd verðskuldunar og velgerða Krists, halda því fram, að maðurinn geti réttlæst fyrir Guði af eigin kröftum skynseminnar.

3. grein: Um Guðs son

Ennfremur kenna þeir: Orðið, þ.e. sonur Guðs, tók mannlegt eðli í móðurlífi sællar Maríu meyjar, svo að tvö eðli, guðlegt og mannlegt, eru óaðgreinanlega sameinuð í einni persónu. Kristur er einn, sannur Guð og sannur maður, fæddur af Maríu mey, sannlega píndur, krossfestur, dáinn og grafinn til þess að sætta föðurinn við oss og til þess að vera fórn, ekki fyrir upprunasyndina eina, heldur og fyrir allar verknaðarsyndir manna. Hann steig niður til heljar og reis raunverulega upp á þriðja degi, steig síðan upp til himna til að sitja við hægri hönd föðurins og ríkja um eilífð og stjórna öllum hlutum, helga þá sem á hann trúa með því að senda heilagan anda í hjörtu þeirra, en hann leiðir þá, huggar og lífgar og verndar gegn djöflinum og valdi syndarinnar. Sá sami Kristur mun aftur koma til að dæma lifendur og dauða o.s.frv. samkvæmt hinni postullegu trúarjátningu.

4. grein: Um réttlætinguna

Ennfremur kenna þeir: Menn geta ekki réttlæst fyrir Guði af eigin kröftum, verðleikum eða verkum, heldur réttlætast þeir án verðskuldunar vegna Krists fyrir trúna, er þeir trúa því, að þeir séu teknir til náðar og syndirnar séu þeim fyrirgefnar vegna Krists, sem með dauða sínum hefur fullnægt fyrir syndir vorar. Þessa trú reiknar Guð til réttlætis fyrir sér, Róm. 3. og 4. (Rm 3.21nn; 4.5.).

5. grein: Um embætti kirkjunnar

Til þess að vér öðlumst þessa trú, er stofnað embætti til að kenna fagnaðarerindið og úthluta sakramentunum, því að fyrir orðið og sakramentin eins og tæki er gefinn heilagur andi, sem kemur til leiðar trúnni, þar sem og þegar Guði þóknast, í þeim sem heyra fagnaðarerindið, sem fjallar um, að Guð, ekki vegna vorra verðleika, heldur vegna Krists, réttlæti þá sem trúa, að þeir séu teknir til náðar vegna Krists. Gal.3.: Til þess að vér skyldum fyrir trúna öðlast andann, sem fyrirheitið var. (Gl 3.14).

Þeir fordæma endurskírendur og aðra sem álíta, að heilagur andi veitist mönnum án hins ytra orðs fyrir undirbúning sjálfra þeirra og verk.

6. grein: Um hina nýju hlýðni

Ennfremur kenna þeir: Þessi trú á að bera góða ávexti og er nauðsynlegt að vinna góð verk, sem Guð hefur skipað fyrir, sakir vilja Guðs, þó ekki svo, að vér ætlum oss með þeim verkum að verðskulda réttlætingu fyrir Guði. Því að með trúnni kemur fyrirgefning syndanna og réttlæting eins og orð Krists votta: "Þegar þér hafið gert allt þetta, skuluð þér segja: "Ónýtir þjónar erum vér"." (Lk 17.10) Hið sama kenna og hinir fornu kirkjufeður. Því að Ambrósíus segir: "Það er ákvarðað af Guði, að sá sem trúir á Krist, verði hólpinn án verka, af trúnni einni, við það, að hann óverðskuldað tekur á móti fyrirgefningu syndanna."

7. grein: Um kirkjuna

Ennfremur kenna þeir: Ein, heilög kirkja mun ávallt vera til, en kirkjan er söfnuður heilagra, þar sem fagnaðarerindið er kennt hreint og sakramentunum er veitt rétt þjónusta. Til að sönn eining ríki í kirkjunni er nóg, að menn séu sammála um kenningu fagnaðarerindisins og um þjónustu sakramentanna. En ekki er nauðsynlegt, að alls staðar séu sömu mannasetningar eða helgisiðir eða kirkjusiðir, sem menn hafa sett, eins og Páll postuli segir: Ein trú, ein skírn, einn Guð og faðir allra o.s.frv. (Ef 4.5.6).

10. grein: Um máltíð Drottins

Um máltíð Drottins kenna þeir: Líkami og blóð Krists eru raunverulega nálæg og eru úthlutuð þeim sem taka þátt í máltíð Drottins; lýsa þeir vanþóknun á þeim sem kenna öðru vísi.

11. grein: Um skriftirnar

Um skriftirnar kenna þeir, að halda skuli leynilegri aflausn í söfnuðunum. Þó er ekki nauðsynlegt að telja upp allar syndir í skriftunum, því að það er ókleift samkvæmt orðum Sálmsins: "Hver verður var við yfirsjónirnar?" (Sl 19.13).

12. grein: Um yfirbótina

Um yfirbótina kenna þeir: Þeir sem falla eftir skírnina geta hvenær sem er öðlast fyrirgefningu syndanna, þegar þeir koma til iðrunar og ber kirkjunni að veita þeim aflausn sem snúast til yfirbótar. En yfirbótin felst í þessum tveim atriðum: Annað er iðrunin eða hrellingarnar, sem særa samviskuna, þegar hún kannast við syndina. Hitt er trúin, sem fagnaðarerindið eða aflausnin vekur, og trúir, að syndirnar séu fyrirgefnar vegna Krists og huggar samviskuna og frelsar hana frá ógnun. Þar næst eiga góðverk að fylgja, en þau eru ávöxtur yfirbótarinnar.

Þeir fordæma endurskírendur, sem neita því að þeir sem eitt sinn eru réttlættir orðnir geti misst heilagan anda; ennfremur þá sem halda því fram, að einhverjir geti náð slíkri fullkomnun í þessu lífi, að þeir geti ekki syndgað.

Enn fremur eru nóvatíanar fordæmdir, sem vildu ekki veita þeim aflausn sem féllu eftir skírn, enda þótt þeir snéru til yfirbótar.

Afneitað er og þeim sem kenna ekki, að fyrirgefning syndanna veitist fyrir trúna, heldur skipa, að vér eigum að ávinna oss náðina fyrir fullnægjugerð vora.

13. grein: Um neyslu sakramentanna

Um neyslu sakramentanna kenna þeir: Sakramentin eru innsett ekki aðeins til þess að þau séu játningarmerki milli manna, heldur fremur til þess að þau séu tákn og vitnisburður um Guðs vilja gagnvart oss, gefin til þess að vekja og styrkja trúna í þeim sem neyta. Þess vegna verður að neyta sakramentanna þannig, að trúin, sem trúir fyrirheitunum, sem eru boðin og sýnd í sakramentunum, sé neyslunni samfara.

[Þess vegna fordæma þeir þá sem flytja þann lærdóm, að sakramentin réttlæti af verkinu sjálfu, en kenna ekki, að í neyslu sakramentanna þurfi trúna, sem treystir því, að syndirnar séu fyrirgefnar].

14. grein: Um hina kirkjulegu stétt

Um hina kirkjulegu stétt kenna þeir: Enginn á opinberlega að kenna í kirkjunni eða útdeila sakramentunum, nema hann sé réttilega kallaður.

15. grein: Um kirkjusiði

Um kirkjusiði kenna þeir, að hægt sé að halda þeim siðum sem mögulegt er að halda án syndar og efla frið og gott skipulag í kirkjunni svo sem ákveðnum helgidögum, hátíðum og þvílíku.

Um þess háttar eru menn samt áminntir að láta það ekki íþyngja samviskunni eins og slík guðsþjónusta sé nauðsynleg til sáluhjálpar.

Þeir eru einnig áminntir um, að mannasetningar sem settar eru til að blíðka Guð, til að verðskulda náðina og til að fullnægja fyrir syndir, eru gegn fagnaðarerindinu og kenningu trúarinnar. Þess vegna eru heit og venjur varðandi fæðu og daga o.s.frv., sem sett eru til að verðskulda náðina og til að fullnægja fyrir syndir gagnslaus og andstæð fagnaðarerindinu.

16. grein: Um borgaraleg málefni

Um borgaraleg málefni kenna þeir: Lögmætar borgaralegar stofnanir eru góð Guðs verk og er kristnum mönnum leyfilegt að gegna embættum, gegna dómarastörfum, kveða upp dóma eftir keisaralegum og öðrum gildandi lögum, setja refsingar, taka þátt í réttlátu stríði, gegna herþjónustu, gera löglega samninga, eiga eignir, vinna eið samkvæmt skipun yfirvaldsins, kvænast og giftast.

Þeir fordæma endurskírendur, sem banna kristnum mönnum þessar borgaralegu skyldur.

Þeir fordæma einnig þá sem setja kristilega fullkomnun ekki í samband við guðsótta og trú, heldur í samband við að flýja borgaralegar skyldur, þar eð fagnaðarerindið kenni eilíft réttlæti hjartans. Þó eyðileggur fagnaðarerindið ekki þjóðfélagið eða heimilið, heldur býður miklu fremur, að þau skuli varðveita svo sem stofnanir frá Guði og að iðka eigi kærleikann í slíkum stofnunum. Þess vegna ber kristnum mönnum að hlýða yfirvöldum sínum og lögunum, nema þegar þau skipa fyrir um synd, því að þá ber fremur að hlýða Guði en mönnum, Postulasagan 5. (P 5.29).

17. grein: Um endurkomu Krists til dóms

Ennfremur kenna þeir: Kristur mun birtast við endi heims til að dæma og mun hann uppvekja alla dauða. Guðhræddum mönnum og útvöldum mun hann gefa eilíft líf og eilífan fögnuð. Guðlausa menn og djöflana mun hann fordæma, að þeir kveljist eilíflega.

Þeir fordæma endurskírendur, sem álíta, að endir verði bundinn á refsingu fordæmdra manna og djöflanna.

Þeir fordæma og aðra, sem nú dreifa gyðinglegum skoðunum um, að guðhræddir menn muni á undan upprisu dauðra ná undir sig stjórn heimsins eftir að óguðlegir menn hafa hvarvetna verið yfirbugaðir.

18. grein: Um frjálsræðið

Um frjálsræðið kenna þeir: Vilji manna hefur nokkurt frelsi til að framkvæma borgaralegt réttlæti og til að velja það sem sett er undir vald skynseminnar. Hann hefur hins vegar ekki afl til þess að framkvæma réttlæti Guðs eða andlegt réttlæti án heilags anda, því að náttúrlegur maður tekur ekki á móti því sem Guðs anda er (1Kor 2.14.), heldur verður það í hjörtunum, þegar heilögum anda er veitt móttaka fyrir orðið. Þetta segir Ágústínus berum orðum í III. bók Hypognosticon: "Vér viðurkennum, að allir menn hafi frjálsan vilja, er hafi skynsamlega dómgreind, þótt hann sé ekki fær um það án Guðs að byrja eða fullvinna neitt varðandi það sem Guði heyrir til, heldur einungis varðandi verk, sem heyra til þessu lífi, bæði góð og vond. Með góðum á ég við það sem stafar af hinu góða í náttúrunni svo sem að vilja vinna á akri, að vilja eta og drekka, að vilja eiga vin, vilja klæðast, vilja byggja hús, vilja kvænast, rækta kvikfé, læra ýmislegt gott, að vilja yfirleitt hið góða, sem heyrir til þessu lífi. Allt þetta stenst þó ekki án guðlegrar stjórnar, því að frá honum og fyrir hann er þetta og byrjaði að vera. Með vondum á ég við að vilja dýrka skurðgoð, vilja manndráp o.s.frv."

[Þeir fordæma Pelagíana og aðra, sem kenna, að vér án heilags anda, einungis af náttúrlegum kröftum, getum elskað Guð yfir alla hluti fram og sömuleiðis uppfyllt boðorð Guðs eftir eðli verkanna. Því að þótt náttúrlegir kraftar geti nokkurn veginn framkvæmt ytri verk - því að þeir geta haldið höndum sínum frá þjófnaði og frá manndrápi - þá geta þeir ekki vakið innri hreyfingar, t.d. guðsótta, traust til Guðs, þolinmæði o.s.frv.]

19. grein: Um orsök syndarinnar

Um orsök syndarinnar kenna þeir: Enda þótt Guð skapi og viðhaldi náttúrunni, þá er orsök syndarinnar samt sem áður vilji hinna vondu, svo sem djöfulsins og guðlausra manna, sem, þegar Guð hjálpar ekki, snýr sér frá Guði, eins og Kristur segir í Jóh.8. "Þegar hann talar lygi, talar hann af sínu eigin". (Jh 8.44).

20. grein: Um trúna og góðu verkin

Kennimenn vorir eru ranglega ákærðir um að banna góðverk, því að rit þeirra sem til eru um boðorðin tíu og önnur um svipuð efni, bera vott um, að þeir hafa kennt nytsamlega um alla lífsháttu og skyldur, hvaða lífshættir og hvaða skyldur séu Guði þóknanlegar í hverri einstakri köllun. Um slíkt kenndu prédikararnir fyrrum næsta lítið. Þeir héldu aðeins fram barnalegum og ónauðsynlegum verkum svo sem ákveðnum helgidögum, ákveðnum föstum, bræðralögum, pílagrímsferðum, dýrlingadýrkun, talnaböndum, klausturlifnaði og viðlíka. Andstæðingar vorir leggja þetta nú af vegna aðfinnslu vorrar og prédika ekki þessi gagnslausu verk eins og áður. Eru þeir jafnvel byrjaðir að minnast á trúna, en um hana ríkti áður undarleg þögn. Kenna þeir, að vér réttlætumst ekki aðeins af verkum, heldur tengja þeir saman trú og verk og segja, að vér réttlætumst af trú og verkum. Er sú kenning þolanlegri en sú fyrri og frekar fær um að veita huggun en þeirra gamla kenning.

Þar eð því kenningin um trúna, sem á að vera hin helsta í kirkjunni, hefur svo lengi legið í gleymsku, því að allir verða að viðurkenna, að hin dýpsta þögn ríkti um trúna í prédikunum og að aðeins hafi heyrst kenningin um verkin í kirkjunni, hafa kennimenn vorir áminnt söfnuðina á þennan hátt um trúna:

Í fyrsta lagi: Verk vor geta ekki sætt Guð eða verðskuldað fyrirgefningu syndanna eða náðina, heldur öðlumst vér hana einvörðungu fyrir trúna, er vér trúum, að vér séum teknir til náðar vegna Krists, en hann er einn skipaður meðalgangari og friðþæging, sem sættir föðurinn. Þess vegna fyrirlítur sá verðskuldun Krists og náðina sem treystir því, að hann með verkum verðskuldi náðina. Hann leitar sér vegar til Guðs án Krists með eigin kröftum, þó að Kristur hafi sagt um sjálfan sig: "Ég er vegurinn, sannleikurinn og lífið." (Jh 14.6).

Þessa kenningu um trúna er hvarvetna að finna í bréfum Páls svo sem í Ef 2.: "Af náð eruð þér hólpnir orðnir fyrir trú . . . ekki af verkum o.s.frv." (Ef 2.8,9).

Og svo að enginn beri oss það á brýn, að vér höfum fundið upp nýja túlkun á Páli, þá hefur allt þetta mál vitnisburð feðranna. Því að í mörgum ritum ver Ágústínus náðina og trúarréttlætið gegn verðskuldun verkanna. Og á líkan hátt kennir Ambrósíus í De vocatione gentium (Um köllun heiðingjanna). Því að þannig segir hann í De vocatione gentium: "Lítils væri endurlausnin fyrir blóð Krists metin og ekki mundu kröfur mannlegra verka beygja sig undir miskunn Guðs, ef réttlætingin, sem verður af náð, væri að þakka undangengnum verðleikum, svo að hún væri ekki gjöf gjafarans, heldur laun fyrir vinnu manns."

En þótt þessi kenning sé lítils virt af hinum óreyndu, þá skynjar guðhrædd og hrelld samviska, að hún lætur mikla huggun í té, því að ekki er hægt að friða samviskuna með nokkrum verkum, heldur einungis með trúnni, þegar hún fulltreystir því, að hún eigi Guð friðþægðan fyrir Krist eins og Páll segir í Róm. 5.: "Réttlættir af trú höfum vér frið við Guð" (Rm 5.1). Alla þessa kenningu ber að setja í samband við þessa baráttu hrelldrar samvisku og það er ekki hægt að skilja hana án þessarar baráttu. Þess vegna dæma þeir óreyndu og óguðlegu menn hana illa, er ímynda sér, að kristilegt réttlæti sé ekki annað en borgaralegt eða heimspekilegt réttlæti.

Fyrrum var samvisku manna íþyngt með kenningunni um verkin og fengu þeir ekki að heyra huggun fagnaðarerindisins. Nokkra rak samviskan út í eyðimörkina, þar sem þeir vonuðust til að geta orðið verðugir náðarinnar með klausturlifnaði. Aðrir upphugsuðu önnur verk til að ávinna sér náðina með og fullnægja fyrir syndina. Þess vegna var mjög orðið nauðsynlegt að flytja og endurnýja þessa kenningu um trúna á Krist til þess að svipta ekki hrellda samvisku hugguninni, heldur mættu menn vita, að þeir hljóta náð og fyrirgefningu syndanna fyrir trú á Krist.

Ennfremur eru menn áminntir um, að orðið trú merki hér ekki aðeins þekkingu á sögunni eins og óguðlegir menn og djöfullinn hafa, heldur merkir það trúna sem ekki aðeins trúir sögunni, heldur treystir líka árangri sögunnar, þ.e.a.s. þessari grein: Fyrirgefningu syndanna, að vér sem sagt eigum náð, réttlæti og fyrirgefningu syndanna fyrir Jesú Krist.

Sá sem nú veit, að hann fyrir Krist á náðugan Guð, hann þekkir Guð raunverulega, veit, að hann er í hans skjóli, ákallar hann, í stuttu máli: Hann er ekki guðvana eins og heiðingjarnir. Því að djöflarnir og hinir óguðlegu geta ekki trúað þessari grein um fyrirgefningu syndanna. Þess vegna hata þeir Guð eins og óvin, ákalla hann ekki, vænta einskis góðs af honum. Ágústínus áminnir lesandann líka á þennan hátt um orðið trú og kennir, að í ritningunum merki orðið trú ekki þekkingu eins og óguðlegir hafa, heldur merki það traust, sem huggar og reisir við hrelldar sálir. (Heb 11.1).

Auk þess kenna kennimenn vorir, að nauðsynlegt sé að vinna góð verk, ekki til þess að vér álítum, að vér með þeim verðskuldum náðina, heldur vegna vilja Guðs. Fyrirgefning syndanna og náðin veitist aðeins fyrir trúna. Og þar eð heilögum anda er veitt móttaka fyrir trúna, endurnýjast nú hjörtun og íklæðast nýju hugarfari, svo að þau geta unnið góð verk. Því að þannig segir Ambrósíus: "Trúin er móðir hins góða vilja og réttlátra verka." Því að án heilags anda eru hæfileikar manna fullir af óguðlegum ástríðum og of veikir til að geta unnið góð verk frammi fyrir Guði. Auk þess eru þeir undir valdi djöfulsins, sem rekur menn til margvíslegra synda, til óguðlegra skoðana, til augljósra glæpa, svo sem augljóst er meðal heimspekinganna, sem að vísu reyndu að lifa heiðarlegu lífi, en gátu það samt ekki, heldur ötuðu þeir sig mörgum augljósum glæpum. Slíkur er breyskleiki manns, þegar hann er án trúar og án heilags anda og stjórnar sjálfum sér með mannlegum kröftum sínum.

Af þessu sést ljóslega, að ekki er hægt að ákæra þessa kenningu fyrir að banna góð verk, heldur ber miklu fremur að lofa hana fyrir að sýna fram á, hvernig vér getum unnið góð verk. Því að án trúarinnar getur mannlegt eðli með engu móti framkvæmt það sem fyrsta og annað boðorðið skipa fyrir um. Án trúarinnar ákallar maðurinn ekki Guð, væntir einskis af Guði, þolir ekki krossinn, heldur leitar hjálpar manna og treystir hjálp manna. Þannig ríkja í hjartanu allar girndir og mannlegar hugsanir, þegar trúna og traustið til Guðs vantar. Þess vegna hefur og Kristur sagt: "Án mín getið þér alls ekkert gjört" (Jh 15.5). Og kirkjan syngur:

Nema þér sé fullting frá
finnst ei gott neitt mönnum hjá,
saklaust jörðu er ekkert á.

21. grein: Um dýrlingadýrkun

Um dýrlingadýrkun kenna þeir: Halda má uppi minningu dýrlinganna, til þess að vér breytum eftir trú þeirra og góðum verkum samkvæmt kölluninni eins og keisarinn getur breytt eftir Davíð, þegar hann heyr stríð til að reka Tyrki úr föðurlandinu, því að báðir eru konungar. En ritningin kennir ekki, að ákalla eigi dýrlinga eða leita fulltingis þeirra, því að hún setur oss Krist einan fyrir sjónir sem meðalgangara, friðþægingu, æðsta prest og fyrirbiðjanda. Hann er skylt að ákalla og hefur hann heitið oss að heyra bænir vo ar og þessi dýrkun er honum mjög þóknanleg, nefnilega sú, að vér áköllum hann í hverri nauð. 1.Jóh.2: "Ef einhver syndgar, þá höfum vér árnaðarmann hjá Guði o.v.frv." (1Jh 2.1).

(Niðurlag fyrri hluta)

Þetta er nokkurn veginn aðalágrip af kenningu vorri og má af því sjá, að ekkert er í henni sem víki frá ritningunum eða frá hinni almennu kirkju eða frá hinni rómversku kirkju eins og vér þekkjum hana frá kirkjufeðrunum. Þar sem þessu er þannig farið, dæma þeir menn ómildilega sem heimta, að kennimenn vorir séu dæmdir villutrúarmenn. Allur ágreiningurinn er varðandi fáeina ósiði, sem án ákveðinnar heimildar hafa þröngvað sér inn í kirkjurnar. Þó að um þá sé nokkur ágreiningur, hefði biskupunum verið sæmst að umbera söfnuði vora vegna játningarinnar, sem vér nú höfum lesið upp, því að kirkjulögin eru ekki einu sinni svo ströng, að þau heimti alls staðar sömu kirkjusiði og ekki hafa heldur verið sömu siðir í öllum kirkjum. Þó er hinna gömlu siða að miklu leyti vandlega gætt hjá oss og er það ósannur rógur, að allir kirkjusiðir, allar gamlar skipanir séu af lagðar hjá oss. Vissulega hefur verið opinberlega kvartað undan því, að nokkrir ósiðir hefðu bæst við hina almennu siði. Þar eð ekki var hægt að samþykkja þá með góðri samvisku, hafa þeir að nokkru verið leiðréttir.

(Formáli síðari hluta)

Þar eð söfnuði vora greinir ekki á um neina trúargrein við hina almennu kirkju, en sleppa aðeins nokkrum ósiðum, sem eru nýir og hafa verið samþykktir vegna spillingar tímanna gegn vilja kirkjulaganna, biðjum vér keisaralega hátign að hlusta á bæði það sem hefur verið breytt og það sem veldur því, að fólkið er ekki neytt til að gæta þessara ósiða gegn samviskunni. Ekki má yðar keisaralega hátign trúa þeim sem bera út furðulegan róg meðal fólks til þess að æsa menn til haturs gegn söfnuðum vorum. Á þann hátt hafa þeir frá upphafi gefið tilefni til þessa sundurþykkis með því að æsa upp hugi góðra manna og á sama hátt reyna þeir nú að auka ósamlyndið. En keisaraleg hátign mun án efa komast að raun um, að bæði kenningu og kirkjusiðum er betur komið hjá oss en ósanngjarnir og illviljaðir menn lýsa. Sannleikurinn verður ekki ráðinn af rógi lýðsins eða illmælum óvinanna. En auðskilið er, að ekkert stuðlar betur að því að varðveita tign kirkjusiðanna og að efla lotningu og guðsótta meðal fólks en að kirkjusiðirnir séu rétt framkvæmdir í kirkjunum.

22. grein: Um báðar tegundir

Leikmönnum er við máltíð Drottins úthlutað sakramentinu í báðum myndum, þar sem sá siður hefur að baki sér boð Drottins í Matt.26: "Drekkið allir hér af" (Mt 26.27). Þar skipar Kristur augljóslega, að allir skuli drekka af kaleiknum. Og til þess að enginn komi nú með þá mótbáru, að þetta snerti prestana eina, þá greinir Páll í Korintubréfi (1Kor 11.20nn) frá dæmi, sem sýnir, að allur söfnuðurinn hafi neytt beggja tegunda. Og lengi hélst sá siður og er ókunnugt, hvenær honum hafi verið breytt og þá af hverjum, þó að Cusanus kardináli greini frá, hvenær núverandi siður hafi verið staðfestur. Kypríanus getur þess víða, að fólkinu sé útdeilt blóðinu. Hins sama getur Híerónýmus sem segir: "Prestarnir þjóna að þakkargjörðinni og útdeila fólkinu blóði Krists." Jafnvel Gelasíus páfi skipar svo fyrir, að sakramentinu megi ekki skipta sundur, Dist. 2 de consecratione, c. Comperimus. En það er aðeins venja og ekki svo gömul, sem komið hefur breytingu á þetta. Augljóst er, að venju, sem komið er á gegn boðum Guðs má ekki halda uppi svo sem kirkjulögin votta, Dist. 8. c. Veritate og næstu. Þessari venju hefur þ.a.l. ekki aðeins verið komið á í andstöðu við Ritninguna, heldur og gegn fornum kirkjulögum og dæmi kirkjunnar. Ef því einhverjir hafa kosið báðar tegundir sakramentisins, þá má ekki neyða þá til að breyta öðruvísi og skaða þann veg samviskuna. Og þar eð aðgreining sakramentisins samrýmist ekki innsetningu Krists, er skrúðgangan með sakramentið, sem hingað til hefur viðgengist, ekki látin fara fram hjá oss.

23. grein: Um hjónaband presta

Opinberlega hefur verið kvartað undan vondu fordæmi þeirra presta sem ekki lifðu hreinlífi. Af þeirri ástæðu á Píus páfi líka að hafa sagt, að nokkrar ástæður hafi legið til þess að prestum var meinað hjónahand, en miklu meiri ástæður séu til þess, að þeim verði leyft það aftur. Þannig skrifar Platína. Þar eð nú prestar vorir vildu forðast þess háttar opinbert hneyksli, hafa þeir kvænst og kennt, að þeim væri leyfilegt að ganga í hjónaband. Í fyrsta lagi vegna þess að Páll segir: "Vegna saurlífisins hafi hver og einn sína eiginkonu," (1Kor 7.2) og ennfremur: "Betra er að kvænast en að brenna af girnd." (1Kor 7.9). Í öðru lagi segir Kristur: "Ekki geta allir höndlað þetta," (Mt 19.11) og kennir þar, að ekki séu allir menn hæfir til einlífis, þar eð Guð skapaði manninn til að auka kyn sitt, 1.Mós.1 (1M 1.25). Ekki er það á valdi manna að breyta sköpun Guðs án sérstakrar gjafar og íhlutunar Guðs. Þess vegna eiga þeir að ganga í hjónaband sem eru ófærir til einlífis. Því að engin lög manna, ekkert heit, getur afnumið boð Guðs og stofnun Guðs. Af þessum sökum kenna prestarnir, að sér leyfist að kvænast.

Ennfremur er öruggt, að í fornkirkjunni voru prestarnir kvæntir. Bæði segir Páll, að til biskups skuli velja þann er sé kvæntur (1Tm 3.2) og í Þýskalandi voru prestar fyrst fyrir 400 árum neyddir með valdi til einlífis. Risu þeir svo eindregið upp gegn því, að erkibiskupinn af Mainz var nær drepinn í upphlaupi æstra presta, er hann ætlaði að gefa út bréf páfa um þetta efni. Var þessu máli svo vægðarlaust framfylgt, að ekki aðeins var prestum framvegis bannað að kvænast, heldur voru og gild hjónabönd leyst upp þvert gegn öllum lögum Guðs og manna jafnvel gegn ákvæðum, sem ekki aðeins páfar höfðu sett, heldur og frægir kirkjufundir.

Þar eð mannlegt eðli veikist smám saman eftir því sem heimurinn eldist, ber að vera á verði gagnvart því, að meiri spilling smeygi sér inn í Þýskaland.

Auk þess hefur Guð stofnað hjónabandið, til þess að það væri læknislyf handa veikum mönnum. Sjálf kirkjulögin segja, að nú á seinni tímum verði vegna veikleika manna að slaka á hinum forna strangleika. Væri æskilegt, að svo verði og varðandi þetta mál. Annars virðist svo sem prestaskortur geti orðið í kirkjunni, ef prestum er lengur meinaður hjúskapur.

Þar eð nú guðlegt boð liggur fyrir um þetta, þar eð venja kirkjunnar er þekkt, þar eð einlífi án skírlífis veldur mörgum hneykslunum, hórdómi og öðrum glæpum, sem góð yfirvöld eru skyldug að refsa fyrir, þá er það undravert, að í engu máli er beitt meiri hörku en gagnvart því að meina prestum hjúskap. Guð hefur skipað, að hjónabandið skuli haft í heiðri. Lög allra velskipulagðra ríkja, líka meðal heiðinna þjóða, hafa krýnt það miklum heiðri. En nú á dögum sæta menn, jafnvel prestar, hörðustu refsingum gegn vilja kirkjulaganna fyrir engar aðrar sakir en þær, að þeir eru kvæntir. Páll kallar það lærdóm illra anda, sem meina vill mönnum hjúskap (1Tm 4.1). Það er auðvelt að skilja nú, þegar hjúskaparbannið er varið með slíkum refsingum.

Eins og engin lög manna geta afnumið boð Guðs, svo getur heldur ekkert heit afnumið boð Guðs. Þess vegna gefur og Kypríanus það ráð, að konur skuli giftast, ef þær geti ekki haldið skírlífisheit. Orð hans eru þessi, 1. bréfabók, 11. bréf: "Ef þær vilja ekki halda heit sitt eða geta það ekki, þá er betra, að þær giftist en þær falli í girndarbruna. A.m.k. mega þær ekki valda bræðrum sínum og systrum hneyksli."

Nokkurri sanngirni beita og kirkjulögin gagnvart þeim sem gáfu heit, áður en þeir náðu lögaldri, svo sem hingað til hefur almennt tíðkast.

24. grein: Um messuna

Ranglega er söfnuðum vorum álasað fyrir að hafa lagt niður messuna, því að messunni er haldið hjá oss og hún flutt með mestu lotningu. Ennfremur er næstum öllum venjulegum kirkjusiðum haldið, nema hvað stundum eru þýskir sálmar sungnir ásamt hinum latnesku og er þeim aukið við fólki til uppfræðingar. Því að sá er og tilgangur kirkjusiðanna, að þeir séu fáfróðum til fræðslu. Og Páll skipar svo fyrir, að nota skuli í kirkjunni mál, sem fólk skilur (1Kor 14.9nn). Er fólkið vanið á að neyta sakramentisins sameiginlega, ef einhverjir eru undirbúnir, en það eykur einmitt lotninguna og guðræknina í sambandi við kirkjusiðina. Því að engir fá aðgang, nema þeir séu áður prófaðir og heyrðir. Eru menn einnig áminntir um tign og neyslu sakramentisins, hvílíka huggun það veitir hrelldri samvisku, svo að menn læri að trúa á Guð, vænta alls góðs af honum og biðja hann. Slík guðsdýrkun er Guði þóknanleg, slík neysla sakramentisins nærir guðhræðsluna. Þess vegna virðast messurnar ekki njóta meiri virðingar hjá andstæðingunum en hjá oss.

Kunnugt er og, að allir góðir menn hafa lengi kvartað opinberlega og mikillega undan því, að messurnar væru svívirðilega vanhelgaðar, þar eð þeim væri varið til ávinnings. Því að ekki er það ókunnugt, hversu útbreiddur þessi ósiður er orðinn í öllum kirkjum, hvers konar menn flytja messur einungis launanna og ábatans vegna, hversu margir flytja messur gegn banni kirkjulaganna.

Páll ógnar þeim harðlega, sem fara óverðuglega með heilaga kvöldmáltíð, þegar hann segir: "Sá sem etur brauðið og drekkur af bikarnum óverðuglega, verður sekur við líkama og blóð Drottins." (1Kor 11.27) Þar eð því prestarnir hjá oss hafa verið áminntir um þessa synd, hafa einkamessur verið lagðar niður hjá oss, þar sem næstum engar einkamessur voru fluttar öðru vísi en ábatans vegna.

Ekki var biskupunum ókunnugt um þessa ósiði og ef þeir hefðu leiðrétt þá í tíma væri nú minna um ágreining. Áður fyrr leyfðu þeir vegna yfirhilmingar sinnar, að margs konar spilling smeygði sér inn í kirkjuna. Nú er það um seinan, er þeir byrja að kvarta undan ógæfu kirkjunnar, þar eð hið eina tilefni þessa ófriðar eru þeir ósiðir, sem voru orðnir svo augljósir, að þá var ekki lengur hægt að þola. Margur ágreiningur hefur e.t.v. komið upp um messuna, um sakramentið, vegna þess að heimurinn tekur út refsingu sakir langvarandi vanhelgunar á messunni og sú vanhelgun var um margar aldir liðin af þeim sem innan kirkjunnar var bæði fært og skylt að ráða bót á henni, en í boðorðunum tíu er skrifað: "Eigi mun þeim látið óhegnt sem vanhelga Guðs nafn." (2M 20.7). En frá upphafi heimsins virðist ekkert guðdómlegt málefni hafa verið notað svo í ábataskyni sem messan.

Til viðbótar kom svo sú skoðun, er jók einkamessurnar í hið óendanlega, að Kristur hefði með pínu sinni fullnægju gert fyrir erfðasyndina og stofnað messuna, þar sem fram færi fórn fyrir hinar daglegu syndir bæði dauðasyndir og fyrirgefanlegar. Af þessu kom sú almenna skoðun, að messan sé verk, sem afmái syndir lifenda og dauðra af framkvæmdinni einni. Síðan fóru menn að rökræða um það, hvort ein messa, sem sögð væri fyrir marga, hefði jafnmikið gildi og margar messur, sem hver væri flutt fyrir einn einstakan. Þessi rökræða hefur leitt til þessa óendanlega messufjölda.

Kennimenn vorir hafa minnt á, að þessar skoðanir víki frá heilögum ritningum og rýri vegsemdina af þjáningu Krists. En þjáning Krists var fórn og friðþæging, ekki einungis fyrir upprunasyndina, heldur og fyrir allar aðrar syndir svo sem skrifað stendur í Hebreabréfinu: "Vér erum helgaðir með því, að líkama Jesú Krists var fórnað í eitt skipti fyrir öll." (Heb 10.10). Og ennfremur: "Með einni fórn hefur hann um aldur fullkomnað þá sem helgaðir verða." (Heb 10.14.).

Ennfremur kennir Ritningin, að vér réttlætumst fyrir Guði fyrir trúna á Krist. Ef nú messan afmáir syndir lifenda og dauðra af framkvæmdinni einni, þá fæst réttlætingin af verki messunnar, en ekki af trúnni, en það er ekki samhljóða Ritningunni.

En Kristur skipar að gera þetta í sína minningu (Lk 22.19). Þess vegna var messan innsett, að trúin hjá þeim sem neyta sakramentisins minnist þeirra velgjörða sem hún þiggur fyrir Krist og reisi við og huggi hrellda samvisku, því að það er að minnast Krists að minnast velgjörða hans og skilja, að þær eru í sannleika framboðnar oss. Og það er ekki nóg að minnast sögunnar, því að hennar geta líka Gyðingar og óguðlegir menn minnst. Er því messan flutt, til þess að þar sé sakramentinu úthlutað þeim sem þurfa á huggun að halda eins og Ambrósíus segir: "Þar eð ég sífellt syndga, þarf ég sífellt að þiggja læknislyf."

En þar eð messan er þess konar úthlutun sakramentisins, þá er hjá oss haldin ein almenn messa hvern helgan dag og líka á öðrum dögum, ef einhverjir vilja neyta sakramentisins. Þá er þeim útdeilt sakramentinu sem um það biðja. Þessi siður er ekki nýr í kirkjunni. Fyrir daga Gregoríusar geta hinir fornu kirkjufeður ekki einkamessunnar, en tala oft um hina almennu messu. Krýsostomus segir, að daglega standi presturinn við altarið og veiti sumum aðgang að borðinu, en meini öðrum. Og af fornum kirkjulögum sést, að einhver einn hefur sungið messuna og hafi aðrir prestar og djáknar tekið á móti líkama Drottins af honum, en svo hljóða orð ákvæðanna frá Níkeu: "Djáknarnir skulu samkvæmt sínu vígslustigi taka á móti heilagri kvöldmáltíð á eftir prestunum úr hendi biskups eða presta." Og Páll skipar svo fyrir um kvöldmáltíðina, að hver skuli bíða eftir öðrum, svo að þátttakan verði almenn (1Kor 11.33).

Þar eð nú messan hjá oss styðst við fordæmi kirkjunnar samkvæmt Ritningunni og kirkjufeðrunum, treystum vér því, að ekki verði að henni fundið, sérstaklega þó þegar hinir almennu kirkjusiðir eru að miklu leyti líkir þeim sem tíðkast hafa. Mismunur er einungis á fjölda messanna, sem nauðsynlegt var að takmarka vegna hinna mörgu og opinberu ósiða. Því að forðum var messan ekki alls staðar flutt daglega jafnvel ekki í hinum fjölsóttustu kirkjum eins og vottað er af Historia tripartita 9. bók: "En í Alexandríu eru ritningarnar aftur á móti lesnar hvern miðvikudag og föstudag og útleggja kennararnir þær og fer allt fram að hinni hátíðlegu fórnarþjónustu undanskilinni."

25. grein: Um skriftirnar

Skriftirnar eru ekki lagðar niður í söfnuðum vorum, enda tíðkast það ekki að útdeila líkama Drottins öðrum en þeim sem áður hafa verið prófaðir og leystir. Og er fólk vandlega frætt um trúna á aflausnina, en um hana hefur hingað til ríkt mikil þögn. Er mönnum kennt að bera virðingu fyrir aflausninni, þar eð hún sé raust Guðs og flutt að boði Guðs. Lyklavaldið er haft í heiðri, og er á það minnst hvílíka huggun það veiti hrelldri samvisku og að Guð krefjist trúarinnar, svo að vér trúum aflausninni eins og rödd hans, sem hljómar frá himni, og þessi trú öðlist og þiggi fyrirgefningu syndanna. Áður fyrr voru yfirbótarverkin hafin upp úr öllu hófi en varla minnst á trúna og verðleika Krists og trúarréttlætið. Þess vegna eru söfnuðir vorir að litlu leyti ámælisverðir hvað þetta varðar, og verða andstæðingarnir að viðurkenna, að kenningin um yfirbótina hefur vandlega verið kennd og útskýrð af kennimönnum vorum.

En um skriftirnar kenna þeir, að upptalning yfirsjónanna sé ekki nauðsynleg og að ekki megi íþyngja samvisku manna með áhyggjunni af því að telja upp allar syndir, því að ókleift er að telja upp allar yfirtroðslur eins og Sálmurinn vottar: "Hver verður var við yfirsjónirnar?" (Sl 19.13) og Jeremía: "Spillt er hjarta mannsins og órannsakanlegt." (Jer 17.9). Ef engar aðrar syndir hljóta fyrirgefningu en þær sem taldar eru upp, gæti samviskan aldrei hlotið frið, því að margar syndir er hvorki hægt að sjá né muna eftir. Fornir höfundar votta og, að þessi upptalning sé ónauðsynleg, en í kirkjulögunum er vitnað til Krýsostomusar, sem segir svo: "Ekki segi ég þér, að þú skulir bera sjálfan þig út opinberlega og ekki heldur, að þú ákærir sjálfan þig fyrir öðrum, heldur vil ég, að þú hlýðir spámanninum, er hann segir: "Opinbera Guði veg þinn" (Sl 37.5). Játa þess vegna syndir þínar fyrir Guði, hinum sanna dómara, með bæn. Ber fram yfirsjónir þínar, ekki með tungunni, heldur með því að minnast þeirra í samvisku þinni." Og málsgreinin um yfirbótina, Dist.5, in cap. Consideret, viðurkennir, að skriftirnar séu samkvæmt mannlegum rétti. En skriftunum er haldið hjá oss bæði vegna hins mikla velgernings aflausnarinnar og vegna annarrar gagnsemi fyrir samvisku manna.

26. grein: Um greinarmun fæðu

Það hefur verið almenn skoðum, ekki einungis meðal alþýðu, heldur og meðal kennimanna safnaðanna, að greinarmunur fæðu og álíka mannasetningar séu gagnleg verk til að verðskulda náðina og megnug þess að fullnægja fyrir syndirnar. Að þessi hefur verið skoðun heimsins sést af því, að daglega var bætt við nýjum kirkjuvenjum, nýjum reglufélögum, nýjum helgidögum, nýjum föstum og kennimennirnir í kirkjunum lögðu mikla áherslu á þessi verk eins og þau væru nauðsynleg guðsdýrkun til að verðskulda náðina og vakti það ákafan ótta í samviskunum, ef menn létu nokkuð ógert. Af þessari skoðun á mannasetningum hefur mörg ógæfan í kirkjunni stafað.

Í fyrsta lagi hefur hún falið kenninguna um náðina og trúarréttlætið, sem er höfuðatriði fagnaðarerindisins, sem mest verður að bera á í kirkjunni, svo að verðskuldun Krists verði vel kunnug, og trúin, sem trúir, að syndirnar séu fyrirgefnar vegna Krists, verði sett langt ofar verkum og allri annarri guðsdýrkun. Þess vegna leggur Páll mesta áherslu á þessa grein. Hann leggur lögmálið og mannasetningarnar til hliðar til þess að sýna fram á, að hið kristna réttlæti sé allt annað en þess konar verk, heldur sé það trúin, sem trúir, að vér séum vegna Krists teknir til náðar. En þessari kenningu Páls var næstum allri þrýst niður með mannasetningum, sem höfðu getið af sér þá skoðun, að verðskulda eigi náð og réttlæti fyrir greinarmun fæðu og álíka guðsdýrkun. Í yfirbótinni var ekkert talað um trúna. Aðeins var slíkum fullnægjugerðarverkum haldið fram og álitið, að öll yfirbótin fælist í þeim.

Í öðru lagi hafa þessar mannasetningar falið boðorð Guðs, þar eð mannasetningarnar voru teknar langt fram yfir boðorð Guðs. Kristindómurinn var allur álitinn felast í að gæta ákveðinna helgidaga, helgisiða, halda föstur og ákveðnum klæðaburði. Að gæta þess háttar var kallað hinu virðulegasta heiti, að það væri hið andlega líf og fullkomna líf. Meðan því fór fram nutu skipanir Guðs um köllunina engrar virðingar, svo sem að húsbóndi æli upp börn sín, að móðirin fæddi, að furstinn stýrði ríkinu. Þær voru álitnar veraldleg verk og ófullkomin og langtum síðri en þeir ágætu siðir. Og þessi villa þjakaði mjög samvisku guðhrædds fólks, er þjáðist af að lifa ófullkomnu lífi í hjúskap, við embættisstörf eða aðrar borgaralegar skyldur, en dáðist að munkum og þeirra líkum og áleit ranglega, að lifnaður þeirra væri Guði þóknanlegri.

Í þriðja lagi höfðu mannasetningarnar mikla hættu í för með sér fyrir samvisku manna, því að ókleift var að halda allar venjur og álitu menn þó, að gæsla þeirra væri nauðsynleg guðsdýrkun. Gerson skrifar, að margir hafi örvænt og nokkrir hafi jafnvel álitið sig dauðaseka, þar eð þeir fundu, að þeir gátu ekki fullnægt mannasetningunum, og á meðan heyrðu þeir enga huggun af trúarréttlætinu og af náðinni. Vér sjáum, að rithöfundar og guðfræðingar hafa safnað mannasetningum og leitast við að milda þær til að létta á samviskunum, en ekki gengið sem skyldi, heldur hafa þeir fremur lagt byrðar á þær. Voru skólarnir og prédikanirnar svo upptekin af að safna mannasetningum, að enginn tími vannst til að gefa sig að Ritningunni og leita hinnar gagnlegu kenningar um trúna, um krossinn, um vonina, um gildi borgaralegra málefna, um huggun til handa samviskunni í erfiðum freistingum.

Þess vegna hafa Gerson og aðrir guðfræðingar kvartað sáran undan því, að þeir væru hindraðir af þessum deilum um mannasetningar og gætu ekki snúið sér að betri þætti kenningarinnar. Og Ágústínus bannar, að samvisku manna sé íþyngt með þess konar siðum og minnir Janúaríus hyggilega á, að hann skuli vita, að mannasetningar eigi að halda sem hluti, sem engu máli skipta. Þannig talar hann.

Þess vegna má ekki álíta, að söfnuðir vorir hafi gengið fram í þessu máli að ástæðulausu eða af hatri til biskupanna eins og sumir álíta ranglega. Lá til þess mikil nauðsyn að áminna söfnuðina um þessar villur sem sprottnar voru af misskilningi á mannasetningum. Fagnaðarerindið krefst þess að kenningunni um náðina og um trúarréttlætið sé haldið fram í kirkjunni, en þá kenningu er ekki hægt að skilja ef menn halda að þeir verðskuldi náðina með því að gæta siða, sem þeir hafa sjálfir kosið.

Þess vegna hafa þeir kennt, að vér getum ekki verðskuldað náðina eða fullnægt fyrir syndirnar með því að gæta mannasetninga. Má því ekki halda fram, að þess konar gæsla sé nauðsynleg guðsdýrkun. Bæta þeir við vitnisburði úr ritningunum. Kristur afsakar postulana í Matt. 15, er þeir gættu ekki algengrar erfðavenju, sem þó virtist vera um hlutlaust atriði og vera skyld hreinsunarsiðum lögmálsins. En hann segir: "Til einskis dýrka þeir mig, er þeir kenna þá lærdóma, sem eru mannasetningar einar." (Mt 15.9). Þess vegna krefst hann ekki gagnslausrar guðsdýrkunar. Og skömmu síðar bætir hann við: "Eigi saurgar það manninn sem inn fer í munninn." (Mt 15.11). Ennfremur (segir) í Róm.14: "Guðs ríki er ekki matur eða drykkur" (Rm 14.17). Í Kól 2. segir: "Enginn skyldi dæma yður fyrir mat eða drykk eða það sem snertir hvíldardaga eða hátíðir" (Kól 2.16). Í Post.15 segir Pétur: "Hvers vegna freistið þér Guðs með því að leggja ok á háls lærisveinanna, sem hvorki vér né feður vorir megnuðum að bera? En vér trúum því, að vér verðum hólpnir fyrir náð Drottins Jesú á sama hátt og þeir." (P 15.10n). Hér bannar Pétur, að samvisku manna sé íþyngt með mörgum helgisiðum, hvort heldur frá Móse eða öðrum. Og 1.Tím. 4 nefnir fæðubann lærdóma illra anda (1Tm 4.13), þar eð það stríði gegn fagnaðarerindinu að stofna eða framkvæma slík verk í því skyni að verðskulda náðina með þeim eða eins og kristið réttlæti sé ekki til án slíkrar guðsdýrkunar.

Hér koma andstæðingarnir með þá athugasemd, að kennimenn vorir banni aga og deyðingu holdsins eins og Jóvinianus. Annað kemur í ljós af ritum kennimanna vorra. Þeir hafa ætíð kennt um krossinn, að kristnir menn eigi að þola þjáningarnar. Það er sönn og alvarleg og hræsnislaus deyðing, en ekki ímynduð, að þjálfast við margs konar þjáningar og krossfestast með Kristi.

Auk þess kenna þeir, að sérhver kristinn maður eigi svo að æfa sig með líkamlegum aga og temja sig með líkamlegum æfingum og iðkunum, að velsæld eða leti ginni hann ekki til syndar, en ekki þó til þess að vér fyrir slíkar æfingar verðskuldum fyrirgefningu syndanna eða fullnægjum fyrir syndirnar. Og þessa líkamlegu æfingu á sífellt að stunda, en ekki aðeins fáa ákveðna daga eins og Kristur skipar: "Gætið þess, að hjörtu yðar íþyngist ekki af drykkjuskap." (Lk 21.34). Ennfremur segir hann: ,,Þetta djöflakyn verður ekki út rekið nema með bæn." (Mk 9.29). Og Páll segir: "Ég leik líkama minn hart og geri hann að þræli mínum." (1Kor 9.27). Þar sýnir hann augljóslega, að hann leiki líkamann hart ekki í því skyni að verðskulda fyrirgefningu syndanna með slíkum aga, heldur til þess að líkaminn sé undirgefinn og hæfur til andlegra verkefna til að framkvæma skylduverk samkvæmt kölluninni. Þess vegna eru fösturnar sjálfar ekki fordæmdar, heldur mannasetningarnar, sem skipa fyrir um vissa daga, vissa fæðu, eins og þess háttar verk væru nauðsynleg guðsdýrkun og stofna þar með samviskunum í hættu.

Samt sem áður er flestum siðum haldið hjá oss, sem stuðla að því, að allt fari skipulega fram í kirkjunni svo sem t.d. skipulag biblíulestrarins í messunni. En samtímis eru menn áminntir um, að þess háttar guðsdýrkun réttlæti ekki frammi fyrir Guði og ekki skuli telja það synd, þótt slíkt sé látið ógert, ef það veldur engu hneyksli. Slíkt frelsi varðandi kirkjusiði manna var feðrunum ekki óþekkt. Í Austurlöndum voru páskar haldnir á öðrum tíma en í Róm og þegar Rómverjar ásökuðu Austurlandamenn um að sundra kirkjunni vegna þessa mismunar, voru þeir af öðrum áminntir um, að slíkir siðir þyrftu ekki að vera alls staðar eins. Og Írenaeus segir: "Ósamlyndi um föstu uppleysir ekki einingu trúarinnar." Og Gregoríus páfi, Distinct. 12, viðurkennir að þess háttar mismunur sundri ekki einingu kirkjunnar. Og í Historia tripartita 9. bók eru nefnd mörg dæmi um mismunandi kirkjusiði og þar standa þessi orð: "Það var ekki ætlun postulanna að skipa fyrir um hátíðisdaga, heldur að prédika góða breytni og guðhræðslu."

27. grein: Um klausturheit

Það sem hjá oss er kennt um klausturheit, skilst betur, ef menn minnast þess, hvernig ástand klaustranna hefur verið, hversu margt gerðist innan þeirra á hverjum degi, sem var gegn kirkjulögunum. Um daga Ágústínusar voru klaustrin frjáls félög. Síðar, eftir að aginn spilltist, var heitunum bætt við, til þess að endurreisa agann eins og um væri að ræða velskipulagt fangelsi. Smám saman var svo öðrum siðum bætt við auk heitanna. Og þessir fjötrar voru gegn kirkjulögunum lagðir á marga, áður en þeir höfðu aldur til. Margir, sem skorti dómgreind varðandi eigin krafta, þótt ekki skorti þá aldurinn, villtust inn í þess konar lifnað. Þeir sem þannig voru flæktir, voru neyddir til að dvelja um kyrrt, enda þótt margir hefðu getað losnað með hjálp kirkjulaganna. Og þetta gerðist oftar innan nunnuklaustranna en í munkaklaustrunum, þótt fremur hefði átt að hlífa hinu veikara kyni. Þessi harka mislíkaði mörgum góðum mönnum fyrr á tímum, sem sáu, að stúlkum og piltum var þrýst inn í klaustrin þeim til viðurværis, að þessi ráðstöfun hafði illar afleiðingar, olli miklu hneyksli og lagði þunga fjötra á samvisku manna. Kvörtuðu þeir undan því, að vald kirkjulaganna væri í þessu erfiða máli að engu haft og lítilsvirt. Við þetta illræði bættist svo sú skoðun á heitunum, sem vitað er, að sjálfum munkunum líkaði illa, einkum ef þeir voru eitthvað í skynsamara lagi.

Samkvæmt þeirri skoðun voru heitin talin jafnfætis skírninni og var kennt, að menn verðskulduðu fyrirgefningu syndanna og réttlætingu fyrir Guði með klausturlifnaði. Menn bættu jafnvel við, að klausturlifnaður aflaði mönnum ekki aðeins réttlætis fyrir Guði, heldur einhvers enn meir, þar eð það uppfyllti ekki aðeins boðorð Guðs, heldur og heilræði fagnaðarerindisins Þannig héldu þeir fram, að klausturheit væru langtum æðri skírninni og að klausturlifnaður aflaði meiri verðleika en lifnaður embættismanna, kennimanna og slíkra, sem þjóna köllun sinni samkvæmt boðorðum Guðs, en ekki eftir guðræknissiðum, er þeir hafa sjálfir búið til. Engu þessu er hægt að neita, því að það stendur skýrum stöfum í bókum þeirra.

Hvað gerðist síðan í klaustrunum? Fyrrum voru þau skólar til fræðslu í heilögum ritningum og öðrum efnum, sem eru kirkjunni gagnleg og voru þaðan teknir prestar og biskupar. Nú er þessu á annan veg farið, en óþarft er að geta um það sem öllum er kunnugt. Fyrrum sóttu menn þangað til að læra. Nú ímynda menn sér, að þau séu lifnaðarháttur, sem stofnaður sé til að verðskulda náð og réttlæti og það sem meira er, halda því fram, að þau séu fullkomnunarástand og taki langt fram öllum öðrum lifnaðarháttum, sem Guð hefur stofnað. Þetta höfum vér nefnt án þess að ýkja nokkuð af óvildarhug, til þess að betur sé hægt að skilja kenningu kennimanna vorra um þetta.

Í fyrsta lagi: Um þá sem ganga í hjónaband kenna þeir á þann hátt, að það sé öllum leyfilegt að ganga í hjónaband, sem ekki séu hæfir til einlífis, því að heit geta ekki afnumið stofnun og boð Guðs. En þetta er boð Guðs: "Vegna saurlífisins hafi hver og einn sína eiginkonu" (1Kor 7.2). Og ekki aðeins boðorðið, heldur skipar einnig sköpun og skipun Guðs þá til hjónabands sem ekki eru undanþegnir vegna sérstaks tilverknaðar Guðs samkvæmt þessu orði: "Ekki er manninum gott að vera einn." (1M 2.18) Þess vegna syndga þeir ekki sem hlýða þessu boðorði og skipun Guðs.

Hvað er hægt að leggja fram gegn þessu? Þótt menn víðfrægi skyldu klausturheitisins svo sem þeir vilja, getur það ekki valdið því, að heitið afnemi boðorð Guðs. Kirkjulögin kenna, að réttur hins æðra sé ætíð undanþeginn í hverju heiti. Þar af leiðir, að þessi heit mega sín miklu síður gagnvart boðorðum Guðs.

En ef skuldbinding heitanna væri þess háttar, að þau mætti ekki rjúfa af nokkrum ástæðum, þá gætu páfarnir ekki leyst undan þeim, því að ekki leyfist neinum að rjúfa skuldbindingu, sem er beinlínis samkvæmt guðlegum rétti. En hyggilega hafa páfarnir álitið, að sýna beri sanngirni varðandi þetta mál. Þess vegna hafa þeir oft leyst menn undan heitum. Kunn er sagan um Aragóníukonung, sem kallaður var úr klaustri. Og ekki skortir dæmin frá vorum tímum.

Í öðru lagi: Af hverju halda andstæðingarnir svo mjög á loft skuldbindingu eða árangri heitsins, þegar þeir þegja um eðli þess, að það eigi að vera á sviði hins mögulega, að það eigi að vera af frjálsum vilja, af eigin hvötum og eftir nákvæma íhugun? En hversu ævilangt skírlífi er á valdi manns, er ekki ókunnugt. Og hve margur hefur unnið heit sitt fúslega og af ráðnum huga? Stúlkur og piltar voru talin á að vinna heit, áður en þau höfðu dómgreind til, já voru jafnvel neydd til þess. Þess vegna er það ekki sanngjarnt að halda svo fast fram skuldbindingunni, þegar allir viðurkenna, að loforð, sem unnið er af ófúsum og óráðnum huga standi gegn eðli heitsins.

Flest kirkjulög lýsa þau heit ógild, sem menn vinna, áður en þeir ná 15 ára aldri, þar eð menn virðast ekki hafa slíka dómgreind innan þess aldurs, að þeir geti gert skuldbindingu, er gildi alla ævi. Önnur kirkjulög, sem taka meira tillit til mannlegs veikleika, auka enn nokkrum árum, því að þau banna, að heit sé unnið fyrir 18. aldursár. En hvorum ber að fylgja? Meirihlutinn hefur afsökun fyrir því að yfirgefa klaustrin, þar eð flestir unnu heit, áður en þeir náðu þessum aldri.

Að síðustu: Þótt heitrof geti talist vítavert, þá virðist ekki af því leiða, að hjónabönd slíkra persóna megi leysa upp. Ágústínus neitar, að leysa eigi þau upp, 27. spurning, 1.kap. "um hjúskap". Álit hans er ekki lítilsvert, þótt aðrir hafi dæmt á annan hátt síðar meir.

En enda þótt boð Guðs um hjúskap virðist leysa flesta undan heitum, þá koma vorir menn samt sem áður með aðra ástæðu fyrir því, að þau séu ógild, þá, að sérhver guðsdýrkun, sem stofnuð er af mönnum án boðorðs Guðs og valin til að verðskulda réttlætingu og náð, er óguðleg eins og Kristur segir: "Til einskis dýrka þeir mig með mannaboðorðum" (Mt 15.9). Og Páll kennir hvarvetna, að ekki eigi að leita réttlætis með þjónustu vorri eða guðsþjónustusiðum, sem eru upphugsaðir af mönnum, heldur verði það af trúnni, er menn trúa því, að þeir séu teknir til náðar af Guði vegna Krists.

Augljóst er, að munkar hafa kennt, að sjálfvaldir guðsdýrkunarsiðir fullnægi fyrir syndirnar, verðskuldi náð og réttlætingu. Hvað er það annað en að rýra vegsemd Krists, fela trúarréttlætið og afneita því? Þar af leiðir því, að þessi heit hafa verið óguðleg guðsdýrkun og eru þess vegna ógild. Því að heit, sem er óguðlegt og unnið gegn boðorðum Guðs, hefur ekkert gildi, því að heit má ekki vera band ranglætisins eins og kirkjulögin segja.

Páll segir: "Þér eruð orðnir viðskila við Krist, sem ætlið að réttlætast fyrir lögmál; þér eruð fallnir úr náðinni." (Gl 5.4.). Þess vegna eru og þeir sem vilja réttlætast af heitum orðnir viðskila við Krist og eru fallnir úr náðinni, því að og þeir sem ætla heitunum réttlætingargildi, ætla eigin verkum það sem heyrir til vegsemd Krists. Og ekki er hægt að neita því, að munkarnir hafa kennt, að þeir réttlætist og verðskuldi fyrirgefningu syndanna fyrir heitin og það sem þeir gæta. Þeir hafa jafnvel bætt við því sem er ennþá fjarstæðukenndara. Þeir hafa hrósað sér af að veita öðrum hlutdeild í sínum eigin verkum. Ef einhver vildi af illgirni leggja áherslu á þetta, hve miklu væri þá hægt að safna saman af þess háttar, er munkarnir sjálfir skammast sín fyrir? Að auki hafa þeir fengið fólk til að trúa, að sjálfvaldir guðsdýrkunarsiðir væru ástand kristilegrar fullkomnunar. Hvað er það annað en að ætla eigin verkum réttlætingargildi? Það er mikið hneyksli ef fólki er í kirkjunni sagt að halda ákveðna guðsdýrkunarsiði sem menn hafa fundið upp án þess að Guð hafi skipað fyrir um þá og það er kennt, að slík guðsdýrkun réttlæti menn. Þannig fela menn trúarréttlætið, sem nauðsynlegast er af öllu að kenna í kirkjunni, er þeir setja mönnum fyrir sjónir svo undarlega englaþjónustu, yfirskin fátæktar og auðmýktar og skírlífis.

Þar að auki er skyggt á boðorð Guðs og sanna guðsdýrkun, þegar menn heyra, að aðeins munkar séu í ástandi fullkomnunar. Kristileg fullkomnun felst í því að óttast Guð í einlægni og aftur að öðlast mikla trú og treysta því, að sakir Krists eigum vér náðugan Guð, biðja Guð og vænta staðfastlega hjálpar hans í öllu, sem á að framkvæma samkvæmt kölluninni, og um leið að stunda hið góða í hinu daglega lífi og þjóna kölluninni. Í þessu er hin sanna fullkomnun og sanna guðsdýrkun fólgin, en ekki í einlífi, betli eða tötralegum klæðnaði. Þess vegna fær fólk margar hættulegar hugmyndir af þessum vitlausa lofsöng um klausturlifnaðinn. Það heyrir einlífinu sungið lof fram úr öllu hófi. Þess vegna lifir það með vondri samvisku í hjónabandinu. Það heyrir, að betlimunkar einir séu fullkomnir. Þess vegna er það með vondri samvisku, að menn eiga eignir eða reka verslun. Það heyrir, að það sé aðeins heilræði fagnaðarerindisins að hefna sín ekki sjálfur. Þess vegna skirrast sumir ekki við að hefna sín í einkalífi sínu, því að þeir heyra, að það sé heilræði, sem bannar hefnd, en ekki boðorð. Á hinn bóginn villast aðrir enn meir, sem álítu, að öll valdstjórn, allar borgaralegar skyldur séu vansæmandi kristnum mönnum og stríði gegn heilræðum fagnaðarerindisins.

Hægt er að lesa um dæmi manna, sem földu sig í klaustri eftir að hafa yfirgefið maka sinn og eftir að hafa yfirgefið stjórn að almennum málum. Það kölluðu þeir að flýja heiminn og leita heilags lífernis og sáu ekki, að Guði á að þjóna í þeim stofnunum, sem hann hefur sjálfur boðið, en ekki í stofnunum, sem menn hafa fundið upp. Gott og fullkomið líferni er það sem byggist á skipun Guðs. Um þetta er nauðsynlegt að áminna menn. Og áður fyrr átaldi Gerson villu munkanna um fullkomnun og vottar, að um sína daga hafi það verið ný kenning, að klausturlifnaður væri fullkomnunarástand.

Svo margar óguðlegar skoðanir loða við heitin: að þau réttlæti, að þau séu hin kristna fullkomnun, að munkarnir haldi heilræðin og boðorðin, að þau feli í sér verk umfram það sem krafist er. Þar eð þetta allt er rangt og einskis nýtt gerir það heitin ógild.

28. grein: Um kirkjuvaldið

Miklar deilur voru fyrrum um vald biskupanna og í þeim blönduðu nokkrir ósæmilega saman valdi kirkjunnar og valdi sverðsins. Og af þeim ruglingi hafa orðið miklar styrjaldir og miklar óeirðir, þar eð páfarnir hafa í trausti til lyklavaldsins ekki aðeins sett nýja guðsþjónustusiði og íþyngt samvisku manna með því að taka sér sjálfir í hendur úrskurð mála og með ofbeldiskenndum bannfæringum, heldur hafa þeir og reynt að breyta ríkisstjórnum heimsins og svipta keisara völdum sínum. Þessa ágalla hafa guðhræddir og lærðir menn í kirkjunni fyrir löngu átalið. Í þeim tilgangi að kenna fólki hafa því kennimenn vorir verið neyddir til að sýna fram á aðgreininguna milli kirkjuvaldsins og sverðsvaldsins og hafa þeir kennt, að hvoru tveggja beri sakir boðs Guðs að auðsýna lotningu og virðingu sem mestu velgjörðum Guðs á jörðu.

En þeir líta svo á, að lyklavaldið eða biskupsvaldið sé samkvæmt fagnaðarerindinu vald eða boð frá Guði um að prédika fagnaðarerindið, leysa og binda syndina og þjóna að sakramentunum. Því að með þessu boði sendi Kristur postulana: "Eins og faðirinn hefur sent mig, eins sendi ég yður. Meðtakið heilagan anda. Ef þér fyrirgefið einhverjum syndirnar, eru þær fyrirgefnar. Ef þér synjið einhverjum fyrirgefningar, er þeim synjað." (Jh 20.21-23.). Og í Mark.16: "Farið, prédikið fagnaðarerindið öllum mönnum." (Mk 16.15).

Þessa valds verður aðeins neytt með því að kenna eða prédika fagnaðarerindið og með því að útdeila sakramentunum, ýmist mörgum eða einstökum samkvæmt kölluninni, því að hér eru ekki veitt líkamleg gæði, heldur andleg: Eilíft réttlæti, heilagur andi, eilíft líf. Þessa fá menn ekki notið nema fyrir embætti orðsins og sakramentanna eins og Páll segir: "Fagnaðarerindið er kraftur Guðs til hjálpræðis hverjum þeim sem trúir," (Rm 1.16) Og í Sálmi 118 segir: "Orð þitt lætur mig lífi halda" (Sl 119.50). Þar eð kirkjuvaldið veitir eilíf gæði og verður einungis framkvæmt fyrir embætti orðsins, hindrar það ekki veraldlega valdstjórn fremur en sönglistin hindrar valdstjórnina. Því að valdstjórnin fæst við annað en fagnaðarerindið. Yfirvöldin verja ekki sálirnar, heldur líkamann og líkamleg efni gegn augljósu ranglæti og þau refsa mönnum með sverði og líkamlegum refsingum. Fagnaðarerindið ver sálirnar gegn óguðlegum skoðunum, gegn djöflinum og eilífum dauða.

Þess vegna má ekki blanda saman hinu kirkjulega og veraldlega valdi. Kirkjuvaldið hefur sitt umboð til að kenna fagnaðarerindið og þjóna að sakramentunum. Það má ekki fara inn á önnur skyldusvið, ekki breyta ríkisstjórnum heimsins, ekki afturkalla lög yfirvaldanna, ekki leysa undan lögmætri hlýðni, ekki hindra dóma um nokkrar borgaralegar skipanir eða samninga, ekki setja yfirvöldum lög um það, hvernig skipa eigi ríkinu, eins og Kristur segir: "Ríki mitt er ekki af þessum heimi" (Jh 18.36). Ennfremur segir hann: "Hver hefur sett mig dómara eða skiptaráðanda yfir ykkur?" (Lk 12.14). Og Páll segir í Filippíbréfi 3: "Föðurland vort er á himnum."(Fl 3.20) og í. II. Korintubréfi 10: "Vopnin, sem vér berjumst með, eru ekki jarðnesk, heldur máttug fyrir Guði til að brjóta niður hugsmíðar" o.s.frv. (2Kor 10.4).

Á þennan hátt greina kennimenn vorir milli þess sem hvoru valdi ber að gera fyrir sig og skipa fyrir um það, að báðum skuli auðsýndur heiður og að viðurkennt sé, að hvort tveggja sé gjöf Guðs og velgjörningur.

Ef biskupar hafa eitthvert sverðsvald, þá hafa þeir það ekki sem biskupar að boði fagnaðarerindisins, heldur samkvæmt mannlegum rétti, fyrir tilstuðlan konunga og keisara til veraldlegrar stjórnar á eignum sínum. En þetta er annars konar starf en embætti fagnaðarerindisins.

Þegar því spurt er um lögsagnarvald biskupanna, þá verður að aðgreina ríkið frá lögsagnarvaldi kirkjunnar. Það lögsagnarvald, sem er samkvæmt fagnaðarerindinu, eða, eins og sagt er, samkvæmt guðlegum rétti, ætlast til þess af biskupunum sem biskupum, þ.e. sem mönnum sem falið hefur verið embætti orðsins og sakramentanna, að þeir fyrirgefi syndir, hreki kenningu, sem víkur frá fagnaðarerindinu og reki óguðlega menn, sem berir eru að óguðlegu líferni, úr samfélagi kirkjunnar, ekki með mannlegum mætti, heldur með orðinu. Hér ber söfnuðunum samkvæmt nauðsyn og samkvæmt guðlegum rétti að auðsýna þeim hlýðni í samhljóðan við þetta orð: "Sá sem á yður hlýðir, hlýðir á mig" (Lk 10.16.).

En skyldu þeir kenna eða skipa fyrir um eitthvað, sem er gagnstætt fagnaðarerindinu, þá hafa söfnuðirnir boð frá Guði, sem bannar þeim að hlýða. Matteus 7: "Gætið yðar á falsspámönnum." (Mt 7.15). Galatabréfið 1: "Jafnvel þótt engill frá himni boðaði annað fagnaðarerindi, þá sé hann bölvaður." (Gl 1.8.). 2. Korintubréf 13: "Ekki megnum vér neitt gegn sannleikanum, heldur fyrir sannleikann." (2Kor 13.8). Og ennfremur: "Oss er gefið vald til uppbyggingar, en ekki til niðurbrots." (2Kor 13.10). Þannig banna og kirkjulögin, 11. spurn. VII. kap. "Prestar" og kap. "hjörðin". Og Ágústínus segir í bréfi gegn Petalianusi: "Ekki á að fylgja kaþólskum biskupum, ef þeir kunna að villast eða kenna eitthvað gagnstætt heilögum ritningum Guðs".

Ef þeir hafa eitthvert annað vald eða lögsögu til að úrskurða um nokkur mál svo sem hjúskaparmál eða tíundir o.s.frv., þá hafa þeir það samkvæmt mannlegum rétti, þar eð furstarnir, þegar skipaðir dómarar bregðast, eru skyldugir til, jafnvel gegn vilja sínum, að setja þegnum sínum lög til að viðhalda almennum friði.

Auk þessa er deilt um, hvort biskupar eða prestar hafi rétt til að skipa fyrir um siði í kirkjunni og setja lög um fæðu, hvíldardaga, stétt eða vígslustig þjóna kirkjunnar. Þeir sem ætla biskupunum þennan rétt skírskota til þessa vitnisburðar: "Enn hef ég margt að segja yður, en þér getið ekki borið það nú, en þegar hann kemur, andi sannleikans, mun hann leiða yður í allan sannleikann."(Jh 16.12, 13). Þeir skírskota og til dæmis postulanna, sem buðu, að menn skyldu halda sig frá blóði og köfnuðu (P 15.20, 29). Skírskota þeir til þess, að hvíldardeginum var breytt til drottinsdagsins gegn boðorðunum 10, að því er virðist. Og ekki er meira hamrað á nokkru dæmi en breytingunni á hvíldardeginum. Mikið segja þeir vald kirkjunnar vera, úr því að hún leysti upp boðorð úr 10 boðorðum Guðs.

En varðandi þetta mál kenna kennimenn vorir þannig, að biskuparnir hafi ekki vald til að skipa fyrir um neitt, er sé gagnstætt fagnaðarerindinu, eins og áður hefur verið sýnt fram á. Og hið sama votta kirkjulögin, Dist.9. í heild. Ennfremur er það gegn Ritningunni að setja venjur, í því skyni að vér fullnægjum fyrir syndirnar eða verðskuldum að réttlætast með því að gæta þeirra. Þá fellur skuggi á vegsemdina af verðskuldun Krists, er vér álítum oss verðskulda að réttlætast með því að gæta þess háttar. Augljóst er, að þessi skoðun hefur leitt til þess, að mannasetningarnar hafa aukist næstum í hið óendanlega í kirkjunni, en um leið var kenningin um trúna og um trúarréttlætið bæld niður, af því að stöðugt voru búnar til nýjar hátíðir, skipaðar föstur, settir nýir kirkjusiðir og ný reglufélög, af því að höfundar slíkra ákvæða álitu sig verðskulda náðina með þessum verkum. Þannig jukust fyrrum yfirbótatilskipanirnar, sem vér sjáum sporin af í fullnægjugerðarverkunum.

Ennfremur breyta höfundar mannasetninganna gegn boðorði Guðs, þegar þeir koma syndinni fyrir í fæðu, dögum og álíka efnum og leggja byrðar á kirkjuna með þjónustu við lögmálið eins og þörf sé á því að afla mönnum réttlætingar álíka og var á dögum Gamla testamentisins eins og Guð hafi skipað postula og biskupa í embætti levíta, en þannig skrifa sumir og virðast páfarnir að nokkru leyti vera blindaðir af dæmi Móselaga. Af þessu stafa slíkar byrðar, svo sem að það sé dauðasynd að vinna með höndum sínum á helgum dögum, jafnvel þótt það hneyksli engan, að vissar fæðutegundir óhreinki samviskuna, að föstur, ekki hinar eðlilegu, heldur hinar þjakandi, séu verk, er blíðki Guð, að það sé dauðasynd að vanrækja tíðasönginn að ekki sé hægt að fyrirgefa synd í undanþegnu efni nema með samsinni þess sem veitir undanþáguna, þó að kirkjulögin tali hér ekki um undanþágu frá sök, heldur um undanþágu frá kirkjulegri refsingu.

Hvaðan hafa biskuparnir rétt til að setja slíkar mannasetningar í söfnuðunum til að íþyngja samvisku manna með, þegar Pétur bannar, að lagt sé ok á herðar lærisveinunum (P 15.10), þegar Páll segir, að þeim sé gefið vald til uppbyggingar, en ekki til niðurbrots (2Kor 13.10)? Hví auka þeir syndirnar með slíkum mannasetningum? Sannlega eru til skýlausir vitnisburðir, sem banna að setja mannasetningar til að blíðka Guð eða eins og þær væru nauðsynlegar til sáluhjálpar. Páll segir, Kólossubréfi 2: "Enginn dæmi yður fyrir mat, drykk, hátíðir, tunglkomur eða hvíldardaga." (Kól 2.16). Ennfremur: "Ef þér eruð dánir með Kristi undan valdi heimsvættanna, hvers vegna hagið þér yður þá eins og þér lifðuð í heiminum og látið leggja fyrir yður boð eins og þessi: "Snertu ekki, bragðaðu ekki, taktu ekki á?" - Allt þetta er þó ætlað til að eyðast við notkunina! - Mannaboðorð og mannalærdómar og hefur á sér yfirskin speki." (Kól 2.20-23.). Í Títusarbréfi 1 segir: "Gefið yður ekki að gyðingaævintýrum og boðum manna, sem fráhverfir eru sannleikanum." (Tt 1.14). Kristur segir í Matteusi 15 um þá sem halda fram mannasetningum: "Látið þá eiga sig. Þeir eru blindir, leiðtogar blindra." (Mt 15.14.). Og hann lýsir vanþóknun sinni á slíkri guðsdýrkun: "Sérhver jurt, sem faðir minn hefur eigi gróðursett, mun upprætt verða." (Mt 15.13).

Ef biskuparnir hafa rétt til að íþyngja samvisku manna með slíkum mannasetningum, hví bannar ritningin svo oft að setja mannasetningar? Hví kallar hún þær lærdóma illra anda? Ætli heilagur andi hafi að ástæðulausu áminnt fyrirfram um þetta?

Eftir stendur því, að skipanir, sem eru settar eins og þær væru nauðsynlegar eða með það í huga að verðskulda réttlætingu, stríða gegn fagnaðarerindinu, því að ekki leyfist biskupunum að setja slíka guðsdýrkunarsiði eða halda þeim fram sem nauðsynlegum. En það er nauðsynlegt að halda fram í söfnuðunum kenningunni um kristið frelsi, að þjónusta við lögmálið sé ekki nauðsynleg til réttlætingar eins og skrifað er í Galatabréfinu: "Látið ekki aftur leggja á yður ánauðarok." (Gl 5.1). Nauðsynlegt er að halda fram höfuðgrein fagnaðarerindisins, að vér öðlumst náð fyrir trúna á Krist, en ekki með því að gæta ákveðinna siða eða með guðsdýrkun, sem menn hafa skipað fyrir um.

Hvað á þá að segja um drottinsdaginn og álíka kirkjusiði? Því svara þeir til, að biskupum eða prestum sé leyfilegt að setja skipanir, til þess að allt fari skipulega fram í kirkjunni, en ekki til þess að vér fullnægjum fyrir syndirnar með þeim eða samviska manna sé skylduð til að álíta, að þær séu nauðsynleg guðsdýrkun. Þannig skipar Páll, að konur skuli hylja höfuð sín í söfnuðunum og prédikararnir skuli tala í réttri röð (1Kor 11.5 og 14.26).

Söfnuðunum sæmir að gæta slíkra tilskipana vegna kærleikans og friðarins og halda þær, til þess að enginn hneyksli annan, en allt fari skipulega fram í söfnuðunum og án ófriðar. Umfram allt má ekki íþyngja samvisku manna með því að halda þeim fram sem nauðsynlegum til sáluhjálpar, svo að menn telji sig syndga, ef þeir brjóta gegn þeim, jafnvel þótt enginn hneykslist eins og enginn segir þá konu syndga, sem gengur úti án þess að hafa á höfðinu og veldur engum hneyksli.

Þannig er farið helgihaldi drottinsdagsins, páska, hvítasunnunnar og þess háttar hátíða og helgisiða. Þeir sem álíta, að helgihald drottinsdagsins hafi verið sett sem nauðsynleg þjónusta með valdi kirkjunnar, fara ekki með rétt mál. Ritningin afnam hvíldardaginn, ekki kirkjan, því að eftir að fagnaðarerindið var opinberað, má leggja niður alla siði Móselaga. Samt sem áður var nauðsynlegt að setja ákveðinn dag, svo að fólk gæti vitað, hvenær það ætti að koma saman. Því skipaði kirkjan til þessa drottinsdaginn, sem flestum virtist falla vel, einnig vegna þess að menn höfðu þarna dæmi um kristið frelsi og vissu, að hvorki gæsla hvíldardagsins né nokkurs annars dags væri nauðsynleg.

Undarlegar umræður hafa átt sér stað um breytingu á lögmálinu, um helgivenjur hins nýja lögmáls, um breytingu á hvíldardeginum. Allar eru þær sprottnar af þeirri villu, að það þurfi að vera í kirkjunni guðsdýrkun lík prestsþjónustunni í Gamla testamentinu og að Kristur hafi falið postulunum og biskupunum að setja nýjar helgivenjur, sem væru nauðsynlegar til sáluhjálpar. Þessar villur smeygðu sér inn í kirkjuna, af því að trúarréttlætið var ekki nægilega skýrt kennt. Sumir álíta, að helgihald drottinsdagsins sé að vísu ekki samkvæmt guðlegum rétti, heldur allt að því samkvæmt guðlegum rétti. Þeir skipa fyrir um helgidaga, að hve miklu leyti megi vinna á þeim. Hvað eru þess konar rökræður annað en gildrur fyrir samvisku manna? Þótt þeir reyni að milda mannasetningarnar, þá mun aldrei hægt að ná sanngirni, á meðan skoðun manna á nauðsyn þeirra varir við. Og hún hlýtur að vara við, þar sem menn þekkja ekki trúarréttlætið og hið kristna frelsi.

Postularnir skipuðu, að menn skyldu halda sig frá blóði o.s.frv. (P 15.20, 29). Hver gætir þess nú? Samt sem áður syndga þeir ekki sem ekki gæta þess, því að ekki einu sinni postularnir sjálfir vildu leggja byrðar á samvisku manna með slíkum þrældómi, heldur bönnuðu þetta um tíma, vegna hneykslananna. Það verður að íhuga ævarandi vilja fagnaðarerindisins varðandi þessa tilskipun.

Varla eru nokkur kirkjulög haldin nákvæmlega og mörg ganga úr gildi daglega líka meðal þeirra sem verja mannasetningarnar. Og ekki er hægt að ala önn fyrir samviskunni nema þeirrar sanngirni sé gætt, að vér vitum, að mannasetninganna er gætt án þess að þær séu álitnar nauðsynlegar og að samviskan bíði engan skaða, enda þótt þjónusta manna í slíkum efnum breytist.

Auðveldlega gætu biskuparnir haldið uppi lögmætri hlýðni, ef þeir heimtuðu ekki, að gætt sé þeirra mannasetninga, sem ei er hægt að gæta með góðri samvisku. Nú fyrirskipa þeir einlífi og samþykkja enga presta aðra en þá sem sverja, að þeir vilji ekki kenna hreina kenningu fagnaðarerindisins. Söfnuðir vorir krefjast þess ekki, að biskuparnir komi á einingu með því að fórna tign sinni, sem góðum hirðum bæri þó að gera. Þeir æskja þess eins, að þeir taki burt hinar ranglátu byrðar, sem eru nýjar og eru viðteknar gegn venju hinnar almennu kirkja.

Ef til vill voru fyrr á tímum sennileg rök fyrir þessum tilskipunum, þó að þær samsvari ekki seinni tímum. Augljóst er, að nokkrar voru með röngu viðteknar. Þess vegna sæmdi það mildi biskupanna að létta þeim af nú, því að slík breyting skaðar ekki einingu kirkjunnar, enda hafa margar mannasetningar breyst með tímanum eins og sjálf kirkjulögin sýna. En ef ekki er hægt að koma því til leiðar, að þeim setningum sé aflétt sem eigi verður gætt án syndar, þá ber oss að fylgja reglu postulanna, sem skipar, að fremur beri að hlýða Guði en mönnum (P 5.29).

Pétur bannar biskupunum að drottna og ríkja með valdi yfir söfnuðunum (1Pt 5.2, 3). Nú er þess ekki farið á leit, að biskuparnir láti af valdi sínu, heldur þess eins óskað, að þeir þoli, að fagnaðarerindið sé kennt hreint og létti af fáeinum siðum, sem ekki verður gætt án syndar. Geri þeir það ekki, verða þeir sjálfir að sjá fyrir því, hvernig þeir muni standa Guði reikningsskil fyrir að hafa með þessari þvermóðsku stuðlað að sundrungu.

(Eftirmáli)

Vér höfum nú farið í gegnum helstu greinarnar, sem ágreiningur virðist vera um. En þótt greina hefði mátt frá fleiri ósiðum, höfum vér samt sem áður til að forðast of langt mál aðeins tekið fram aðalatriðin. Miklar deilur hafa verið um aflát, um pílagrímaferðir, misnotkun bannfæringarinnar. Söfnuðirnir hafa mátt þola margháttuð vandræði af aflátssölumönnum. Endalausar deilur hafa verið milli presta og munka um sóknarréttindi, um skriftir, um greftranir og önnur efni, sem ekki verður tölu á komið. Vér höfum sleppt því að ræða um þess háttar, til þess að það sem mikilvægast er í máli þessu mætti betur skiljast, þegar það er sett fram í stuttu máli. Og ekki er hér neitt sagt eða tínt til, er geti ófrægt neinn. Aðeins hefur verið greint frá því, sem virtist nauðsynlegt að segja, til þess að hægt sé að skilja, að ekkert er viðtekið hjá oss í kenningu og helgisiðum, sem sé í andstöðu við Ritninguna eða hina almennu kirkju, því að augljóst er, að vér höfum af ítrasta megni varast, að nýir og óguðlegir lærdómar smeygðu sér inn í söfnuði vora.

Þessar framan skráðu greinar höfum vér viljað leggja fram samkvæmt boði keisaralegrar hátignar. Í þeim birtist játning vor og sömuleiðis sést kenning þeirra sem kenna meðal vor. Ef eitthvað skyldi vanta í þessa játningu, erum vér reiðubúnir að veita nánari upplýsingar, ef Guð vill, samkvæmt ritningunum.

Trúir þegnar yðar keisaralegu hátignar:
Jóhann hertogi af Saxlandi, kjörfursti
Georg markgreifi af Brandenburg
Ernest (hertogi af Lünenburg) með eigin hendi
Filippus landgreifi af Hessen
Jóhann Friðrik hertogi af Saxlandi
Franz hertogi af Lünenburg
Wolfgang fursti af Anhalt
Ráðið og valdstjórnin í Nürnberg
Ráðið í Reutlingen

Fyrsti hluti: Boðorðin tíu

svo sem húsfaðir á að halda þeim í einfaldleik að heimafólki sínu.

Fyrsta boðorð
Þú skalt ekki aðra guði hafa.

Hvað er það? Svar: Vér eigum umfram allt að óttast Guð og elska og honum að treysta.

Annað boðorð
Þú skalt ekki leggja nafn Drottins Guðs þíns við hégóma.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi biðjum óbæna í hans nafni, sverjum, fjölkynngi fremjum, ljúgum né svíkjum, heldur áköllum það í allri þörf, biðjum, lofum og þökkum.

Þriðja boðorð
Halda skaltu hvíldardaginn heilagan.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi fyrirlítum prédikunina né orð hans, heldur höldum það heilagt, heyrum það gjarnan og lærum.

Fjórða boðorð
Heiðra skaltu föður þinn og móður.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi fyrirlítum foreldra vora og yfirboðara né reitum þá til reiði, heldur höfum þá í heiðri, þjónum þeim og hlýðum, elskum þá og virðum.

Fimmta boðorð
Þú skalt ekki mann deyða.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi meiðum náunga vorn né vinnum honum nokkurt mein á líkama hans, heldur björgum honum og hjálpum í allri líkamlegri neyð.

Sjötta boðorð
Þú skalt ekki drýgja hór.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér lifum hreinlega og siðlega í orðum og verkum og sérhver hjón elski og virði hvort annað.

Sjöunda boðorð
Þú skalt ekki stela.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi tökum peninga eða fjármuni náunga vors né drögum oss það með svikinni vöru eða öðrum brögðum, heldur hjálpum honum að geyma eigna sinna og efla atvinnu sína.

Áttunda boðorð
Þú skalt ekki bera ljúgvitni gegn náunga þínum.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi ljúgum ranglega á náunga vorn, svíkjum hann, baktölum né ófrægjum, heldur afsökum hann, tölum vel um hann og færum allt til betra vegar.

Níunda boðorð
Þú skalt ekki girnast hús náunga þíns.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi sækjumst eftir arfi eða húsi náunga vors með brögðum né drögum oss það með yfirskini réttinda o.s.frv., heldur styðjum hann og styrkjum að halda því.

Tíunda boðorð
Þú skalt ekki girnast konu náunga þíns, þjón, þernu, fénað né nokkuð það sem náungi þinn á.

Hvað er það? Svar: Vér eigum að óttast og elska Guð, svo að vér eigi drögum, kúgum né tælum frá náunga vorum konu hans, hjú eða fénað, heldur höldum þeim til að vera kyrr og vinna það, er þeim ber.

Hvað segir nú Guð um öll þessi boðorð?
Svar: Hann segir svo: „Ég, Drottinn Guð þinn, er vandlátur Guð, sem vitja misgerða feðranna á börnunum í þriðja og fjórða lið, þeirra sem mig hata; en auðsýni miskunn í þúsund liðu, þeim sem elska mig og varðveita boðorð mín.“ (2M 20.5-6).

Hvað er það? Svar: Guð hótar að hegna öllum þeim, sem brjóta þessi boðorð. Þess vegna eigum vér reiði hans að óttast og ekki gegn slíkum boðum að breyta. En öllum þeim, sem halda boðorð þessi, lofar hann náð og öllu góðu. Þess vegna eigum vér og hann að elska, honum að treysta og eftir hans boðum gjarnan að breyta.

Annar hluti: Trúin

svo sem húsfaðir á að halda henni í einfaldleik að heimafólki sínu.

Fyrsta grein: Um sköpunina
Ég trúi á Guð, föður almáttugan, skapara himins og jarðar.

Hvað er það? Svar: Ég trúi að Guð hafi skapað mig og alla hluti, hafi gefið mér líkama og sál, augu, eyru og alla limi, skynsemi og öll skilningarvit og haldi því enn við; auk þess klæði og skæði, mat og drykk, hús og heimili, maka og börn, akur, fénað og öll gæði; sjái mér ríkulega og daglega fyrir öllum þörfum og fæðslu þessa líkama og lífs; verndi mig gegn allri hættu, og gæti mín og varðveiti mig frá öllu illu; og allt þetta af einskærri, föðurlegri, guðlegri gæsku og miskunn, án allrar minnar verðskuldunar og tilverknaðar. En fyrir allt þetta ber mér skylda til að þakka honum og vegsama hann, þjóna honum og hlýða. Það er vissulega satt.

Önnur grein: Um endurlausnina
Ég trúi á Jesú Krist, hans einkason Drottin vorn, sem getinn er af heilögum anda, fæddur af Maríu mey, píndur á dögum Pontíusar Pílatusar, krossfestur, dáinn og grafinn, steig niður til heljar, reis á þriðja degi aftur upp frá dauðum, steig upp til himna, situr við hægri hönd Guðs föður almáttugs og mun þaðan koma að dæma lifendur og dauða.

Hvað er það? Svar: Ég trúi, að Jesús Kristur, sannur Guð, af föðurnum fæddur frá eilífð, og sömuleiðis sannur maður, fæddur af Maríu mey, sé minn Drottinn, sem mig, glataðan og fyrirdæmdan mann, hefur endurleyst, friðkeypt og frelsað frá öllum syndum, frá dauðanum og frá djöfulsins valdi, ekki með gulli né silfri, heldur með sínu heilaga, dýrmæta blóði og með sinni saklausu pínu og dauða, til þess að ég sé hans eign og lifi í hans ríki, undir hans valdi og þjóni honum í eilífu réttlæti, sakleysi og sælu, eins og hann er frá dauðanum upprisinn, lifir og ríkir að eilífu. Það er vissulega satt.

Þriðja grein: Um helgunina
Ég trúi á heilagan anda, heilaga almenna kirkju, samfélag heilagra, fyrirgefningu syndanna, upprisu mannsins og eilíft líf. Amen.

Hvað er það? Svar: Ég trúi, að ég geti ekki af eigin skynsemi eða mætti trúað á Jesú Krist, Drottin minn né til hans komist, heldur hafi heilagur andi kallað mig með gleðiboðskapnum, upplýst mig með gjöfum sínum, helgað mig og haldið mér í réttri trú eins og hann kallar gjörvalla kirkjuna á jörðu, safnar henni saman, upplýsir hana og helgar, og heldur henni við Jesú Krist í hinni réttu, einu trú. Í þessari kirkju fyrirgefur hann dag hvern ríkulega mér og öllum trúuðum allar syndir og á síðasta degi mun hann uppvekja mig og alla dauða og gefa mér og öllum trúuðum í Kristi eilíft líf. Það er vissulega satt.

Þriðji hluti: Faðir vor

svo sem húsfaðir á að halda því í einfaldleik að heimafólki sínu.

Faðir vor, þú sem ert á himnum.
Hvað er það? Svar: Guð vill með því laða oss til að trúa því, að hann sé vor sanni faðir og vér hans sönnu börn, til þess að vér skulum biðja hann örugg og með fullu trausti sem elskuleg börn sinn elskulega föður.

Fyrsta bæn: Helgist þitt nafn.
Hvað er það? Svar: Guðs nafn er að sönnu í sjálfu sér heilagt, en vér biðjum í þessari bæn, að það verði einnig heilagt hjá oss.

Hvernig verður það? Svar: Þegar Guðs orð er kennt rétt og hreint og vér lifum einnig heilaglega eftir því sem Guðs börn. - Hjálpa þú oss til þess, elskulegi faðir á himnum. - En hver sem kennir og lifir öðruvísi en Guðs orð kennir, sá vanhelgar nafn Guðs meðal vor. - Varðveit þú oss frá því, himneski faðir.

Önnur bæn: Til komi þitt ríki.
Hvað er það? Svar: Guðs ríki kemur að sönnu án vorrar bænar af sjálfu sér, en vér biðjum í þessari bæn, að það komi einnig til vor.

Hvernig verður það? Svar: Þegar vor himneski faðir gefur oss sinn heilaga anda, svo að vér fyrir náð hans trúum hans heilaga orði og lifum guðlega hér í tímanum og annars heims að eilífu.

Þriðja bæn: Verði þinn vilji, svo á jörðu sem á himni.
Hvað er það? Svar: Guðs góði, náðugi vilji verður að vísu án bænar vorrar, en vér biðjum í þessari bæn, að hann verði einnig hjá oss.

Hvernig verður það? Svar: Þegar Guð ónýtir og hindrar öll ill ráð og vilja, sem vill aftra því, að vér helgum Guðs nafn og ríki hans komi, en það er vilji djöfulsins, heimsins og holds vors, en styrkir oss og heldur oss staðföstum í orði sínu og trú til æviloka. Það er hans náðugi, góði vilji.

Fjórða bæn: Gef oss í dag vort daglegt brauð.
Hvað er það? Svar: Guð gefur að sönnu daglegt brauð einnig án vorrar bænar jafnvel öllum vondum mönnum, en vér biðjum í þessari bæn, að hann láti oss við það kannast og vort daglega brauð með þakklæti þiggja.

Hvað er þá nefnt daglegt brauð? Svar: Allt sem heyrir til fæðslu líkamans og þarfa, svo sem matur, drykkur, klæði, skæði, hús, heimili, jarðnæði, fénaður, peningar, fjármunir, guðhræddur maki, guðhrædd börn, guðhrædd hjú, guðhræddir og trúir yfirmenn, góð landstjórn, góð veðrátta, friður, heilbrigði, siðsemi, heiður, góðir vinir, trúir nágrannar og þvíumlíkt.

Fimmta bæn: Og fyrirgef oss vorar skuldir, svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.
Hvað er það? Svar: Vér biðjum í þessari bæn, að faðirinn á himnum vilji eigi á synd vora líta né hennar vegna oss bænheyrslu synja - því að vér erum einskis þess makleg, sem vér biðjum um, og höfum ekki verðskuldað það - heldur að hann vilji gefa oss það allt af náð, því að daglega syndgum vér mikið og verðskuldum einbera hegningu. Svo viljum vér þá og aftur á móti af hjarta fyrirgefa og gera gott þeim er við oss misgera.

Sjötta bæn: Og eigi leið þú oss í freistni.
Hvað er það? Svar: Guð freistar að sönnu einskis manns, en vér biðjum í þessari bæn, að Guð vilji vernda oss og varðveita, svo að djöfullinn, heimurinn og hold vort svíki oss eigi né tæli til vantrúar, örvæntingar og annarrar stórrar svívirðingar og lasta og vér fáum, þótt vér freistumst af þessu, að lyktum unnið sigur og sigri haldið.

Sjöunda bæn: Heldur frelsa oss frá illu.
Hvað er það? Svar: Vér biðjum í þessari bæn í stuttu máli, að faðirinn á himnum frelsi oss frá alls konar böli á líkama og sálu, eignum og mannorði og unni oss að lyktum, þá er stund vor kemur, sælla æviloka, og taki oss í náð úr þessum eymdadal til sín í himininn.

[Því að þitt er ríkið, mátturinn og dýrðin að eilífu.] Amen.
Hvað er það? Svar: Að ég má vera viss um, að slíkar bænir séu þóknanlegar föðurnum á himnum og verði bænheyrðar, því að hann hefir sjálfur boðið oss að biðja þannig og heitið oss bænheyrslu sinni. Amen, amen, það þýðir: Já, já, svo skal verða.

Fjórði hluti: Sakramenti heilagrar skírnar

svo sem húsfaðir á að halda því í einfaldleik að heimafólki sínu.

Í fyrsta lagi: Hvað er skírnin?
Svar: Skírnin er ekki eingöngu venjulegt vatn, heldur er hún vatnið umvafið boði Guðs og samtengt orði Guðs.

Hvert er þá slíkt Guðs orð?

Svar: Það er Kristur, Drottinn vor, segir hjá Matteusi í síðasta kapítula: „Farið út um allan heiminn, og kennið öllum heiðingjum og skírið þá í nafni föður og sonar og heilags anda.“ (Mt 28.19).

Í öðru lagi: Hvað gefur eða gagnar skírnin?
Svar: Hún veldur fyrirgefningu syndanna, frelsar frá dauðanum og djöflinum og gefur eilífa sáluhjálp öllum, sem trúa því, eins og orð Guðs og fyrirheit hljóða.

Hver eru slík orð Guðs og fyrirheit?

Svar: Þau er Kristur, Drottinn vor, segir hjá Markúsi í síðasta kapítula: „Sá sem trúir og skírist, mun hólpinn verða, en sá sem trúir ekki, mun fyrirdæmdur verða.“ (Mk 16.16).

Í þriðja lagi: Hvernig fær vatn gert svo mikið?
Svar: Vatn gerir það sannarlega ekki, heldur orð Guðs sem er með og hjá vatninu, og trúin sem treystir slíku orði Guðs í vatninu. Því að án orðs Guðs er vatnið venjulegt vatn og engin skírn, en með orði Guðs er það skírn, það er náðarríkt lífsins vatn og laug nýrrar fæðingar í heilögum anda, svo sem Páll postuli segir í bréfinu til Títusar í 3. kapítula: „Hann frelsaði oss, ekki vegna réttlætisverkanna, sem vér höfðum unnið, heldur samkvæmt miskunn sinni í þeirri laug, þar sem vér endurfæðumst og heilagur andi gjörir oss nýja. Hann úthellti anda sínum yfir oss ríkulega fyrir Jesú Krist, frelsara vorn, til þess að vér, réttlættir fyrir náð hans, yrðum í voninni erfingjar eilífs lífs.“ (Tt 3.5-8) Það er vissulega satt.

Í fjórða lagi: Hvað merkir þá slík vatnsskírn?
Svar: Hún merkir það, að hinn gamli Adam í oss á að drekkjast fyrir daglega iðrun og yfirbót og deyja með öllum syndum og vondum girndum og aftur á móti daglega fram að koma og upp aftur að rísa nýr maður, sá er lifi að eilífu í réttlæti og hreinleik fyrir Guði.

Hvar stendur það skrifað?

Svar: Páll postuli segir í bréfinu til Rómverja í 6. kapítula: „Vér erum dánir og greftraðir með Kristi í skírninni til þess að lifa nýju lífi, eins og Kristur var uppvakinn frá dauðum fyrir dýrð föðurins.“ (Rm 6.4)

Fimmti hluti: Hvernig kenna ber fáfróðu fólki að skrifta

Hvað eru skriftir?
Svar: Skriftir taka yfir tvö atriði: Annað er, að maður játi syndina, hitt er, að hann veiti aflausninni eða syndafyrirgefningunni viðtöku af skriftaföðurnum svo sem af Guði sjálfum væri og efist svo ekki um þetta, heldur trúi fastlega, að syndirnar séu með því fyrirgefnar hjá Guði á himnum.

Hvaða syndir ber manni þá að skrifta?
Svar: Fyrir Guði ber oss að játa oss sek af öllum syndum líka þeim sem vér vitum ekki um eins og vér gerum í Faðir vorinu. En fyrir skriftaföðurnum eigum vér aðeins að játa þær syndir sem vér vitum um og finnum til í hjartanu.

Hverjar eru þær?
Svar: Líttu á stöðu þína með boðorðin tíu í huga, hvort sem þú ert faðir, móðir, sonur, dóttir, húsfaðir, húsmóðir, þjónn, hvort þú hafir verið óhlýðinn, svikull, latur, hvort þú hafir gert nokkrum manni rangt til í orði eða verki, hvort þú hafir stolið, verið vanrækslusamur, skeytingarlaus, valdið tjóni.

Gefðu mér vinsamlegast stutta reglu að skrifta eftir.
Svar: Þannig átt þú að segja við skriftaföðurinn: Virðulegi góði herra. Ég bið yður að gera svo vel að hlýða á skriftamál mín og boða mér samkvæmt vilja Guðs fyrirgefningu syndanna.

Seg þú: „Ég aumur syndari, játa mig sekan fyrir Guði í alls konar syndum. Sérstaklega játa ég fyrir yður, að ég er þjónn, þerna o.s.frv., en því miður þjóna ég húsbændum mínum með ótrúmennsku, því að stundum hef ég eigi gert það sem þeir buðu mér. Ég hef móðgað þá og komið þeim til að formæla, hef sýnt vanrækslu og látið þá verða fyrir tjóni, hef einnig sýnt ósvífni í orði og verki, hef rifist við jafningja mína, möglað við húsmóður mína og formælt o.s.frv. Allt þetta angrar mig og bið ég um náð og vil betra mig.“

Húsfaðir eða húsmóðir mæli þannig: „Ég játa sérstaklega fyrir yður, að ég hef eigi með trúmennsku leitt börn mín, hjú mín, maka minn, Guði til dýrðar. Ég hef formælt, gefið illt eftirdæmi með saurugum orðum og verkum, gert nágranna mínum skaða og talað illa um hann, selt of dýrt, látið af hendi sviknar og ónógar vörur.“ Og sérhvað annað, sem hann hefur brotið á móti boðorðum Guðs og stöðu sinni.

En finni einhver sig ekki sekan um slíkar eða stærri syndir, þá þarf hann eigi þess vegna að vera angurvær eða leita lengra eftir syndum eða ljúga þeim upp og gera skriftirnar með því að kvöl, heldur skaltu nefna eina eða tvær, sem þú veist um þannig:

„Sérstaklega játa ég, að ég einu sinni hef formælt, einu sinni talað ósæmilega, einu sinni verið vanrækinn í einu og öðru efni“, o.s.frv. Láttu það duga.

Vitir þú um alls enga (sem þó varla er mögulegt), þá nefndu heldur enga sérstaklega, heldur taktu á móti fyrirgefningunni upp á almennu skriftirnar, sem þú hefir gert fyrir skriftaföðurnum, í augsýn Guðs.

Við því á skriftafaðirinn að segja: „Guð sé þér náðugur og styrki trú þína. Amen.“

Ennfremur: „Trúir þú líka, að fyrirgefning mín sé fyrirgefning Guðs?“

Svar: „Já, herra.“

Við því segir hann: „Verði þér svo sem þú trúir! Og eftir skipun Drottins vors Jesú Krists fyrirgef ég þér syndir þínar í nafni Guðs, föður og sonar og heilags anda. Amen. Far burt í friði.“

En þá, sem finna til þungrar sektar í samvisku sinni eða eru hryggir og hugsjúkir, verður skriftafaðirinn að geta huggað með ýmsum ritningargreinum og laðað til trúarinnar. Þetta eiga einungis að vera hin almennu skriftamál fyrir fáfróða menn.

Sjötti hluti: Altarissakramentið

svo sem húsfaðir á að halda því í einfaldleik að heimafólki sínu.

Hvað er altarissakramentið?
Svar: Það er hinn sanni líkami og blóð Drottins vors Jesú Krists undir brauðinu og víninu, handa oss kristnum mönnum að eta og drekka, sett af Kristi sjálfum.

Hvar stendur það skrifað?
Svar: Svo skrifa hinir heilögu guðspjallamenn, Matteus, Markús og Lúkas og Páll postuli: „Vor Drottinn Jesús Kristur tók brauðið, nóttina sem hann svikinn var, gjörði þakkir og braut það, og gaf sínum lærisveinum og sagði: „Takið og etið. Þetta er líkami minn, sem fyrir yður er gefinn. Gjörið þetta í mína minningu.“

Sömuleiðis tók hann og kaleikinn eftir kvöldmáltíðina, gjörði þakkir og gaf þeim hann og sagði: „Drekkið allir hér af. Þessi kaleikur er hinn nýi sáttmáli í mínu blóði, sem fyrir yður er úthellt til fyrirgefningar syndanna. Gerið þetta svo oft sem þér drekkið í mína minningu“.“

Hvað stoðar þá að eta og drekka þannig?
Svar: Það sýna oss þessi orð: „Fyrir yður gefinn og fyrir yður úthellt til fyrirgefningar syndanna.“ Það er að skilja: Fyrir þessi orð er oss í sakramentinu veitt fyrirgefning syndanna, líf og sáluhjálp, því að þar sem fyrirgefning syndanna er þar er einnig líf og sáluhjálp.

Hvernig fær það að eta og drekka líkamlega afrekað svo mikið?
Svar: Það að eta og drekka líkamlega afrekar það sannarlega ekki heldur orðin sem þar standa: „Fyrir yður gefinn og fyrir yður úthellt til fyrirgefningar syndanna.“ Því að þau orð eru, ásamt því að eta og drekka líkamlega höfuðatriðið í sakramentinu og hver sem trúir þessum orðum, hann hefur það er þau segja og svo sem þau hljóða, það er að segja: Fyrirgefningu syndanna.

Hver meðtekur þá maklega þetta sakramenti?
Svar: Fasta og líkamlegur undirbúningur er að vísu fögur ytri siðsemi, en sá er réttilega maklegur og vel hæfur sem trúna hefur á þessi orð: „Fyrir yður gefinn og fyrir yður úthellt til fyrirgefningar syndanna.“ En hver sem ekki trúir þessum orðum eða efast um þau, hann er ómaklegur og óhæfur, því að orðið: „Fyrir yður“ krefst algerlega trúaðra hjartna.

Sjöundi hluti: Morgun- og kvöldbæn

Hvernig húsföður ber að kenna hjúum sínum að biðjast fyrir á morgnana og á kvöldin

Morgunbæn
Þá er þú á morgnana rís úr rekkju, áttu að signa þig með hinu helga krossmarki og segja:

Í nafni Guðs, föður og sonar og heilags anda. Amen.

Því næst (mælirðu fram) krjúpandi eða standandi trúarjátninguna og Faðir vor. Ef þú vilt, getur þú bætt þessari smábæn við:

Ég þakka þér, himneski faðir minn, fyrir Jesú Krist, þinn elskulega son, að þú í nótt hefur varðveitt mig frá öllu tjóni og háska, og ég bið þig að vernda mig einnig á þessum degi frá synd og öllu illu, svo að allt starf mitt og lifnaður þóknist þér. Ég fel mig, líkama minn og sálu og sérhvað eina í hendur þínar. Heilagur engill þinn sé hjá mér, svo að óvinurinn illi nái engu valdi yfir mér. Amen.

Gakk svo með gleði til iðju þinnar, og syngdu líka vers, t.d. um boðorðin tíu, eða eitthvað sem guðrækni þín blæs þér í brjóst.

Kvöldbæn
Þá er þú á kvöldin gengur til hvílu þinnar, áttu að signa þig með hinu helga krossmarki og segja:

Í nafni Guðs, föður og sonar og heilags anda. Amen.

Því næst (mælirðu fram) krjúpandi eða standandi trúarjátninguna og Faðir vor. Ef þú vilt, getur þú bætt þessari smábæn við.

Ég þakka þér, himneski faðir minn, fyrir Jesú Krist, þinn elskulega son, að þú í dag hefur náðarsamlega varðveitt mig. Og ég bið þig að fyrirgefa mér allar syndir mínar, þar sem ég hef ranglega breytt, og varðveita mig náðarsamlega í nótt. Ég fel mig, líkama minn og sálu og sérhvað eina í hendur þínar. Heilagur engill þinn sé hjá mér, svo að óvinurinn illi nái engu valdi yfir mér. Amen.

Og síðan tafarlaust og með fögnuði til svefns.

Áttundi hluti: Bænir á undan og eftir máltíð

Hvernig húsföður ber að kenna hjúum sínum að biðjast fyrir á undan og eftir máltíð

Á undan máltíð
Börn og hjú eiga að ganga að borðinu hógværlega og með spenntum greipum og segja:

Allra augu vona á þig, Drottinn, og þú gefur þeim fæðu þeirra á réttum tíma. Þú lýkur upp hendi þinni og seður allt, sem lifir, með blessun. (Sl 145.15-16).

Stutt skýring: Blessun merkir, að allar skepnur fái svo mikla fæðu, að þær séu glaðar og ánægðar af því, því að áhyggjur og ágirnd eru slíkri blessun til fyrirstöðu.

Þar á eftir Faðir vor og þessi eftirfarandi bæn:

Drottinn Guð, himneski faðir. Blessa þú oss og þessar gjafir þínar sem vér þiggjum af mildri miskunn þinni, fyrir Jesú Krist, Drottin vorn. Amen.

Þakklætið
Sömuleiðis eiga þau einnig eftir máltíðina að gera á sama hátt og með spenntum greipum og segja hógværlega:

Þakkið Drottni, því að hann er góður, því að miskunn hans varir að eilífu. Hann gefur fæðu öllu holdi, hann gefur skepnunum fóður þeirra, hrafnsungunum, þegar þeir kalla. Hann hefur eigi mætur á styrkleika hestsins, eigi þóknun á fótleggjum mannsins. Drottinn hefir þóknun á þeim, er óttast hann, þeim er bíða miskunnar hans. (Sl 106.1; 136.25; 146.9-11)

Þar á eftir Faðir vor og þessi eftirfarandi bæn:

Vér þökkum þér Drottinn, Guð faðir, fyrir Jesú Krist Drottin vorn, allar velgerðir þínar. Þú sem lifir og ríkir að eilífu. Amen.

Níundi hluti: Hússpjaldið

Nokkur ritningarorð fyrir alls konar heilaga stöðu og stétt, svo að sérhver maður við eigin lestur minnist sjálfur á skyldur embættis síns og þjónustuverka.

Fyrir biskupa, presta og prédikara
Biskup á að vera óaðfinnanlegur, einnar konu eiginmaður, bindindissamur, hóglátur, háttprúður, gestrisinn, góður fræðari, ekki drykkfelldur, ekki ofsafenginn, ekki sólginn í ljótan gróða, heldur gæfur, ekki deilugjarn, ekki fégjarn. Hann á að vera maður sem veitir góða forstöðu heimili sínu, og heldur börnum sínum í hlýðni með allri siðprýði, ekki nýr í trúnni. Hann á að vera maður fastheldinn við hið áreiðanlega orð, sem samkvæmt er kenningunni, til þess að hann sé fær um bæði að áminna með hinni heilnæmu kenningu og hrekja þá, sem móti mæla. (1Tm 3.2-6 og Tt 1.7-9).

Skyldur áheyrendanna við kennimenn þeirra
Drottinn hefur fyrirskipað, að þeir, sem prédika fagnaðarerindið, skuli lifa af fagnaðarerindinu, (1Kor 9.14). Sá, sem uppfræðist í orðinu, veiti þeim, sem uppfræðir, hlutdeild með sér í öllum gæðum.(Gl 6.6). Öldungar þeir, sem veita góða forstöðu, séu hafðir í tvöföldum metum, allra helst þeir sem erfiða í orðinu og í kennslu. Því að ritningin segir: „Þú skalt ekki múlbinda uxann, er hann þreskir,“ og „verður er verkamaðurinn launa sinna.“ (1Tm 5. 17,18). Hlýðið leiðtogum yðar og verið þeim eftirlátir. Þeir vaka yfir sálum yðar og eiga að lúka reikning fyrir þær. Verið þeim eftirlátir, til þess að þeir geti gert það með gleði, ekki andvarpandi, því að yður væri það til ógagns (Heb 13.17).

Um veraldlega valdstjórn
Sérhver maður hlýði þeim yfirvöldum, sem hann er undirgefinn. Því ekki er neitt yfirvald til nema frá Guði, og þau sem til eru, þau eru skipuð af Guði. Sá sem veitir yfirvöldunum mótstöðu, hann veitir Guðs tilskipun mótstöðu, og þeir sem veita mótstöðu munu fá dóm sinn. Yfirvöldin bera ekki sverðið ófyrirsynju, þau eru Guðs þjónn, hegnari til refsingar þeim er aðhefst hið illa. (Rm 13.1-2,4).

Skyldur undirmanna við yfirvöld sín
Gjaldið keisaranum, það sem keisarans er. (Mt 22.21). Sérhver maður hlýði þeim yfirvöldum, sem hann er undirgefinn o.s.frv. Þess vegna er nauðsynlegt að hlýðnast, ekki einungis vegna hegningarinnar, heldur og vegna samviskunnar. Einmitt þess vegna gjaldið þér og skatta, því að valdsmennirnir eru Guðs þjónar, sem annast þetta. Gjaldið öllum það sem skylt er: Þeim skatt, sem skattur ber, þeim toll, sem tollur ber, þeim ótta, sem ótti ber, þeim virðing, sem virðing ber (Rm 13.1, 5-7). Fyrst af öllu áminni ég þá um, að fram fari ákall, bænir, fyrirbænir og þakkargjörðir fyrir öllum mönnum, fyrir konungum og öllum þeim, sem hátt eru settir, til þess að vér fáum lifað friðsamlegu og rólegu lífi í allri guðhræðslu og siðprýði (1Tm 2.1n). Minn þá á að vera undirgefnir höfðingjum og yfirvöldum, o.s.frv. (Tt 3.1). Verið Drottins vegna undirgefnir allri mannlegri skipan, bæði keisara, hinum æðstu, og landshöfðingjum, sem hann sendir til að refsa illgjörðamönnum og þeim til lofs er breyta vel. (1Pt 2.13-14).

Fyrir eiginmenn
Þér eiginmenn, búið með skynsemi saman við konur yðar sem veikari ker og veitið þeim virðingu, því að þær munu erfa með yður náðina og lífið. Þá hindrast bænir yðar ekki. Og verið ekki beiskir við þær. (1Pt 3.7; Kól 3.19).

Fyrir eiginkonur
Eins skuluð þér, eiginkonur, vera undirgefnar eiginmönnum yðar eins og það væri Drottinn, eins og Sara hlýddi Abraham og kallaði hann herra, og börn hennar eruð þér orðnar, er þér hegðið yður vel og látið ekkert skelfa yður. (1Pt 3.1, 6; Ef 5.22).

Fyrir foreldra
Þér feður, reitið ekki börn yðar til reiði, svo að þau verði ekki ístöðulaus, heldur alið þau upp með aga og umvöndun Drottins. (Ef 6.4; Kól 3.21).

Fyrir börn
Þér börn, hlýðið foreldrum yðar vegna Drottins, því að það er rétt. „Heiðra föður þinn og móður,“ - það er hið fyrsta boðorð með fyrirheiti - „til þess að þér vegni vel og þú verðir langlífur á jörðunni.“ (Ef 6.1-3).

Fyrir þjóna, þernur, daglaunamenn og verkafólk
Þér þjónar, hlýðið yðar jarðnesku herrum með lotningu og ótta, í einlægni hjartans, eins og væri það Kristur. Ekki með augnaþjónustu, eins og þeir er mönnum vilja þóknast, heldur eins og þjónar Krists, er gjöra vilja Guðs af heilum huga. Veitið þjónustu yðar eins og Drottinn ætti í hlut og ekki menn. Þér vitið og sjálfir, að sérhver mun fá aftur af Drottni það góða, sem hann gjörir, hvort sem hann er þræll eða frjáls maður (Ef 6.5-8).

Fyrir húsfeður og húsmæður
Þér sem eigið þræla, breytið eins við þá. Hættið að ógna þeim. Þér vitið, að þeir eiga í himnunum sama Drottin og þér og hjá honum er ekkert manngreinarálit (Ef 6.9).

Fyrir æskulýð almennt
Þér yngri menn, verið öldungunum undirgefnir og skrýðist allir lítillætinu. Því að Guð stendur gegn dramblátum, en auðmjúkum veitir hann náð. Auðmýkið yður því undir Guðs voldugu hönd, til þess að hann á sínum tíma upphefji yður (1Pt 5.5n).

Fyrir ekkjur
Sú, sem er í raun og veru ekkja og er orðin munaðarlaus, festir von sína á Guði og er stöðug í ákalli og bænum nótt og dag. En hin bílífa er dauð, þó að hún lifi. (1Tm 5.5n)

Fyrir söfnuðinn
„Þú skalt elska náunga þinn eins og sjálfan þig.“ Í þessari grein er hvert annað boðorð innifalið. Verið staðfastir í bænum fyrir öllum mönnum (Rm 13.9; 1Tm 2.1).

Ef sérhver lærir sína grein,
þá sækja húsið engin mein.