Setningarræða biskups

Synodus 2010  haldin 27.-29. apríl í Vídalínskirkju í Garðabæ  

Biskupar, prestar, djáknar og allir góðir gestir. Verið velkomin til Prestastefnu 2010. Ég þakka messuna hér í Vídalínskirkju áðan. Ég þakka prédikun séra Jóhönnu Sigmarsdóttur, prófasts og þeim séra Jónu Hrönn Bolladóttur,  sóknarpresti og séra Friðrik Hjartar, séra Hans Guðberg Alfreðssyni  og Grétu Konráðsdóttur, djákna, Jóhanni Baldvinssyni, organista og öðrum þeim sem komu að framkvæmd messunnar, þakka ég helga þjónustu. Ég þakka forráðamönnum Vídalínskirkju fyrir móttökurnar, gott verður að fá að eiga hér aðstöðu á synodus að þessu sinni. Páli Hilmarssyni forseta bæjarstjórnar og bæjarstjórn Garðabæjar þakka ég velvild, og Gospelkór Jóns Vídalín þakka ég framlag hans til móttökunnar hér áðan.    

Ég þakka starfsfólki Biskupsstofu sem annast hefur undirbúning Prestastefnu af alúð og festu, eins og fyrr. Vígslubiskupum séra Sigurði Sigurðarsyni og séra Jóni A. Baldvinssyni þakka ég samstarf allt. Ég óska nýjum formanni Prestafélags Íslands, Sr. Guðbjörgu Jóhannesdóttur til hamingju og óska góðs samstarfs um hagsmunamál stéttar og kirkju. Fráfarandi formanni, séra Ólafi Jóhannssyni þakka ég samstarf og samskipti.

Prestum og djáknum öllum, sem borið hafa hita og þunga starfsdagsins á akri Guðs kristni þakka ég trúmennsku og samviskusemi, alúð og kærleika allan. Þeim systkinum okkar sem glíma við sjúkdóma og sorgir, áföll og raunir biðjum við blessunar.

Herra Pétur Sigurgeirsson, biskup og frú Sólveig Ásgeirsdóttir, hafa beðið fyrir hugheilar kveðjur til Prestastefnu með orðum 2.Kor.5. 18-20. Prestastefna sendir þeim hjónum kveðjur sínar og hjartans þakkir.

Heilsað og kvatt

Í messunni voru þau nefnd sem bættust í fylkingu hinnar vígðu þjónustu kirkjunnar  og eins þau sem kvöddu. Á synodusárinu hlutu tveir kandidatar prestsvígslu. Tveir djáknar voru og vígðir. Við fögnum þeim og gleðjumst yfir þeim í fylkingu hinna vígðu þjóna í kirkju landsins. Einnig voru tveir kristniboðar vígðir.  Fimm prestar hlutu lausn frá embætti.

Fimm kennimenn og þrjár prestskonur gengu inn í helgidóminn á himnum. Þau eru kvödd með hugheilli þökk fyrir það sem þau létu Guðs kirkju í té sem ráðsmenn margvíslegrar náðar Guðs. Þau eru: Séra Ásgeir Ingibergsson, séra Halldór S. Gröndal, séra Jón Hnefill Aðalsteinsson, séra Páll Pálsson, og séra Sigurður Guðmundsson, vígslubiskup. Og prestskonurnar, frú Anna Þorsteinsdóttir, frú Astrid Hannesson og frú Rósa B. Blöndals.

Hér rétt áðan barst mér svo sú fregn að frú Anna Sigurkarlsdóttir hafi látist í morgun.

Þau öll felum við góðum Guði í djúpri virðingu, þökk og kærleika, og sendum aðstandendum hlýja samúðarkveðju. Rísum úr sætum og lútum höfðum í hljóðri bæn.      


„Og ég heyrði rödd af himni sem sagði: „Rita þú: Sælir eru dánir, þeir sem í Drottni deyja upp frá þessu. Já, segir andinn, þeir skulu fá hvíld frá erfiði sínu því að verk þeirra fylgja þeim.“ (Op. 14.13)

Hirðir og leiðtogi á tímum hruns og uppbyggingar

Við komum saman til Prestastefnu á miklum háskatímum þjóðarinnar. Við gengum gegnum hrun og ólýsanlega efnahagsörðugleika. Grunnstoðir samfélagsins gengu úr skorðum, löskuðust, ýmsar hrundu. Og svo bifuðust kraftar náttúrunnar, eldur kom upp, vatnsflóðin dundu og askan og eimyrjan féllu yfir byggðirnar. Þetta eru háskatímar og áhrifin setja mark sitt á allt samfélagið og munu gera það lengi. En hver er merking þessa? Við spyrjum um merkingu og tilgang.  

Jarðfræðin svarar ýmsum spurningum um orsakir og afleiðingar eldvirkninnar. Hagfræðin og lögfræðin svara spurningum um orsakir og afleiðingar hrunsins og kreppunnar. En hvert er svar guðfræði, hirða og leiðtoga trúar og kirkju?  

Endur fyrir löngu varð lítil þjóð vitni að eldgosi og heyrði Guð sinn tala úr eldinum. Síðar spurði spámaðurinn: „Hefur nokkur þjóð heyrt Guð tala hátt úr eldi, á sama hátt og þú heyrðir, og þó haldið lífi? ...Þér var leyft að sjá þetta svo að þú játaðir að Drottinn er Guð og enginn annar en hann.“(5.Mós. 4)

Þegar séra Jón Steingrímsson hugleiddi þær hörmungar sem hann lifði með söfnuði sínum í Skaftáreldum var þetta honum hugleikið. Það er ekki svar sem leysir ráðgátu orsakasamhengisins, þjáningin er ætíð leyndardómur, ráðgáta krossins og undur upprisunnar eru undursamlegir og stórbrotnir leyndardómar. Jesús var spurður út í þetta samhengi frammi fyrir manni sem fæðst hafði blindur. Og hann svaraði: „Hvorki er það af því að hann hafi syndgað eða foreldrar hans heldur til þess að verk Guðs verði opinber á honum. Okkur ber að vinna verk þess er sendi mig meðan dagur er. Það kemur nótt þegar enginn getur unnið. Meðan ég er í heiminum er ég ljós heimsins.”(Jóh.9.3) Og þetta hlýtur hver hirðir og leiðtogi kristins safnaðar að enduróma með orðum sínum og athöfn. Við höfum verið minnt óþyrmilega á varnaleysi okkar í heiminum, varnaleysi og smæð gagnvart ofurkröftum náttúrunnar, og hve ótrúlega varnalaust hið tæknivædda nútímasamfélag er. En þrátt fyrir alla ógn og vá er annað afl, annar máttur sem undirtökin hefur í tilverunni. Þrátt fyrir sortamyrkur og öskukóf þá er ljós í þessum heimi, ljóssins og lífsins máttur að verki. Sá máttur birtist ekki síst þegar umhyggjan kemst að og ræður för, kærleikurinn, vonin og trúin.   

Ég vil hér færa fram sérstakar þakkir í nafni kirkjunnar björgunarsveitarfólki og löggæslumönnum og almannavörnum, Rauða krossinum, læknum, hjúkrunarfólki og sveitastjórnum á hverjum stað og öllum þeim sem sinna hjálpar og björgunarstörfum fyrir þá frábæru þjónustu sem þessir aðilar veita. Eins þakka ég hópum sjálfboðaliða sem komið hafa á vettvang við hreinsunarstörf, og síðast en ekki síst prestunum, hirðum og leiðtogum hins kristna samfélags, sem staðið hafa vaktina í svo ótrúlega erfiðum aðstæðum.  Sú góða samstaða og æðruleysi sem hvarvetna má sjá og finna, sýnir mikinn styrk íslensks samfélags.  Guð launi það og blessi. Öllu því fólki sem glímir við afleiðingar hamfaranna sendum við samstöðukveðjur Prestastefnu. 

Uppgjörið

Við göngum gegnum uppgjör og reikningsskil sem þjóð. Rannsóknarskýrslan er öðrum þræði uppgjör við þá hugmyndafræði sem ráðið hefur ríkjum í okkar samfélagi um árabil og byggir fyrst og fremst á fjármunum og peningavaldi.   

„Salve lucrum“  - lifi gróðinn- er áletrun á húsi auðmanns nokkurs í Pompei. Ekki hefur sá gróði bjargað miklu þegar fjallið gaus og eyðingin féll yfir borgina hans. Þetta var líka yfirskrift íslensks samfélags, og margir tóku þátt í þeim lofsöng sem steig í hæstu hæðir. Þetta var tími ímyndarsmíðanna, umbúðanna og yfirborðsins. Ótakmarkaður aðgangur að ódýru lánsfé varð til þess að brengla allt verðmætamat, það var sem samfélagið væri meir og minna upptekið af hinum skjótfengna gróða, neyslu og fullnæging þarfa einstaklingsins, og fjölmenn og glæsileg var sú gleði-ganga. Nú er kallað eftir styrkum og traustum gildum, gömlu gildunum. Hver eru þau, og hvaðan eru þau runnin? Og hvar er hirðirinn og leiðtoginn, hvar er röddin í eyðimörkinni og sortanum sem getur vísað veg og örvað hugsun og innsæi, hugrekki og þolgæði sem beint geti för til uppbyggingar hins góða samfélags? Þar eru margir kallaðir og margt er spaklega sagt, vissulega. En röddin sem við þurfum öll að hlusta eftir og heyra og hlýða er rödd og orð Guðs, eins og spámaðurinn Míka segir: „Maður, þér hefur verið sagt hvað gott er og hvers Drottinn væntir af þér: þess eins að þú gerir rétt, ástundir kærleika og þjónir Guði í hógværð.“ (Míka 6.8) 

Rannsóknarskýrslan leiðir í ljós að það sem fyrst og fremst brást var eftirlitshlutverkið. Það er aldrei vinsælt hlutverk þegar straumur samtímans liggur til einnar, sömu áttar, það er ekki til vinsælda fallið þegar veislan dunar að benda á að eitthvað sé að, að spyrja óþægilegra spurninga, að vitna í forna texta og viðmið og gömul gildi. Við sem hirðar og leiðtogar höfum sannarlega eftirlitshlutverki að gegna. Eins og postulinn segir: „Hafið gát á sjálfum ykkur og allri hjörðinni sem heilagur andi fól ykkur til umsjónar. Verið hirðar kirkju Guðs sem hann hefur aflað sér með sínu eigin blóði.“ (Post.20.28)  Í því felst líka að áminna og leiðbeina, benda á hamingjuleiðina og grundvöllinn trausta og viðmiðin sem ekki bregðast, sem er Orð Guðs, orð lífsins, frelsarinn Kristur, krossfestur og upprisinn. 

Þegar Rannsóknarskýrslan er gaumgæfð og þegar fylgst er með hamförum náttúrunnar hvað höfum við sem hirðar og leiðtogar hins kristna safnaðar fram að færa? Og það leiðir mig til orða Páls postula: „Ég fyrirverð mig ekki fyrir fagnaðarerindið. Það er kraftur Guðs til hjálpræðis hverjum þeim sem trúir.“ (Róm.1.16) Það er fagnaðarerindið sem gefur rótfestu trú og lífi, veitir þolgæði og þrautsegju í mótlætinu, kjark og þor andspænis ranglætinu, hugrekki og heilindi í þrautum og vá. 

 Þegar við tölum inn í aðstæður dagsins, hrunið, reiðina, spillinguna, mistökin, vanmáttinn, sorgina, ógnina og hamfarirnar þá mælum við sem hirðar og leiðtogar, sem spámenn og iðrandi í senn. Eins og Jesaja getum við talað gegn ranglætinu og eitrun siðspillingarinnar um leið og við grátum yfir því og með þeim sem líða:„Vei mér, það er úti um mig því að ég er maður með óhreinar varir og bý meðal fólks með óhreinar varir....“(Jes.6.5) Eins og Páll getum við varað við afleiðingum syndarinnar, en í sömu andrá viðurkennt að við erum sjálf fremst í flokki syndaranna. (1.Tím.1.15) 

 Það sem við höfum fram að færa í samfélagsumræðunni eru ekki einhverjir siðgæðislegir yfirburðir, ekki eigið réttlæti okkar eða auðmýkt eða yfirsýn. Við  komum fram í nafni hans sem kom í þennan heim til að frelsa syndara af öllum pólitískum, félagslegum og efnahagslegum, já og trúarlegum toga. Við eigum að hefja upp raustina í þágu réttlætisins, ekki til að bæta ímynd okkar og ávinna okkur vinsældir á torginu heldur sem vottar hins eina Réttláta. Við lifum í menningu og samtíð sem eftir svo ótal mörgu að dæma er á bandi myrkurs og ranglætis. Okkar hlutverk er að bera birtu af Kristi. Við mælum fram og vottum um það sem Hann segir að er rétt og satt jafnframt sem við játum eigin synd og vanmátt er við bendum á hann sem einn fær frelsað okkur öll. 

Samstaða systurkirkna og bræðraþjóða

Þótt öðru sé oft haldið fram þá hafa Íslendingar fundið mikla samstöðu annarra þjóða, skilning og vinsemd.  Það kemur til dæmis fram í þeim virka stuðningi sem hið alþjóðlega kirknasamfélag hefur sýnt okkur. Lúterska heimssambandið setti sig í samband við okkur í vetur vegna Icesave deilunnar og velti upp spurningum er varða stöðu þjóðarinnar og ólögmætar skuldir. Bent var á að margt sé líkt með Icesave og ólögmætri skuldsetningu annars staðar í heiminum. Var afar áhugavert fyrir okkur að skoða okkar mál í því samhengi. Áformuð var ráðstefna í tengslum við Menntadaga Prestafélags Íslands í gær með þátttöku Lúterska heimssambandsins þar sem fjalla átti um um stöðu Íslands í ljósi alþjóðlegra skuldsetninga og baráttunnar gegn ólögmætum skuldum. Af því gat ekki orðið vegna öskufallsins, en vonir standa til að halda slíkt málþing síðar í vor. Hér á eftir verður flutt  kveðja framkvæmdastjóra Lúterska heimssambandsins, dr.Ishmael Noko, og eins kveðjur mótmælendakirkjunnar í Hollandi og lútersku kirkjunnar í Bretlandi, en báðar hafa sýnt einlæga samstöðu með málstað Íslendinga. Við erum sannarlega eyland, en ekki ein í heiminum. Þjóðkirkjan er hluti samfélags kirkna sem nær yfir allan heim, hlutur okkar í því samfélagi skiptir máli. Því megum við ekki gleyma.  

Uppbygging

Þjóðarinnar bíður mikið uppbyggingar og endurreisnarstarf, bæði eftir bankahrun og hamfarir náttúrunnar. Mér er, eins og mörgum, tíðhugsað til Vestmannaeyja þegar gosið hrakti íbúana á flótta og askan færði byggðina í kaf. Ótal margir horfðu á ævistarf sitt eyðilagt – eins og nú fyrir austan. Þá strengdu yfirvöld þess heit að byggðin yrði endurreist. Og það tókst með samstilltu átaki hinna mörgu. Herskarar fólks stóðu í því að hreinsa öskuna burt og gera Heimaey byggilega á ný. Það var ekkert áhlaupaverk. En tókst. Það mun líka takast nú ef við berum gæfu til að standa saman að þjóðarsamstöðu um uppbyggingu. 

Ég vil líka minna á hlut kirkjunnar í Vestmannaeyjum forðum. Ríkisútvarpið útvarpaði fyrirbæn á hverjum degi meðan gosið stóð yfir. Og frá fyrsta degi eftir að því linnti hringdu klukkur Landakirkju og kölluðu fólk saman til tíða hvern helgan dag og ómuðu fyrirheit frelsarans sem skráð var á sáluhliðið: „Ég lifi og þér munuð lifa.” Samfélagið reis upp úr öskunni og eyðileggingunni, með Guðs hjálp og góðra manna. Það mun líka gerast nú. 

Ísland hrundi af því að siðferðisgrunnurinn gliðnaði, samfélagið laskaðist þegar eigingirnin, sjálfdæmishyggjan og upphafning einstaklingsins var í öndvegi. Hreinsunin og uppbyggingin verður til dæmis að takast á við þá siðferðilegu áskorun sem hinn augljósi og vaxandi ójöfnuður er okkar litla samfélagi. Forsenda raunverulegra framfara er sterkur siðferðilegur grundvöllur þar sem virðing, samhjálp, umhyggja og kærleikur er í fyrirrúmi. 

Fyrirheit Drottins, fagnaðarerindið um fyrirgefningu syndanna, upprisu og eilíft líf er ekki orðin ein.  Það er innistæða fyrir þeirri fullyrðingu kristninnar að gott líf og heilbrigt samfélag fólks er grundvallað á umhyggju og kærleika og ekkert samfélag þrífist, engin þjóð standist, sé það ekki viðurkennt og því fylgt.  Hin kristna upprisutrú gefur innsýn og von til framtíðar þar sem slíkt líf og samfélag lifir og dafnar, hið góða sigrar, lífið, kærleikurinn, ljósið sigrar. 

Stofnun - samfélag

Stofnanir samfélagsins hafa laskast og verða fyrir mikilli gagnrýni þar á meðal kirkjan. Oft er fundið að og kvartað yfir „kirkjustofnuninni.“ En hvernig gætum við þekkt Krist án stofnunarinnar sem kirkjan er? Hver annar myndi varðveita leyndardóm fagnaðarerindisins og bera hann fram, miðla frá einni kynslóð til annarrar gegnum allar gjörningarþokur skoðananna og tískustraumanna?  Stofnun er skuldbinding, skuldbundin arfleifð fortíðar í þágu nútíðar og til að búa í hag fyrir framtíðina. Ef til vill er það einmitt þess vegna sem þær hafa verið svo skefjalaust talaðar niður.

En við lifum í heimi stofnana, hvort sem okkur líkar betur eða verr, það er eini heimurinn sem við þekkjum, eina siðmenningin sem við þekkjum. Stofnunin kristin kirkja er sannarlega einhver merkasta stofnun siðmenningarinnar. Ég tel að þjóðin okkar þurfi á þeim stofnunum að halda sem varðveita hina sameiginlegu minningu þjóðarinnar og setja fram drauma mannkyns, von og þrá, tjá hið óræða og ægilega, tengja okkur saman við þær rætur sem hið góða líf og samfélag nærist af. Og slík stofnun er Þjóðkirkjan, sem sannarlega er jafnframt víðtækasta fjöldahreyfing landsins.

Samstaða um það sem máli skiptir      

Við, vígðir þjónar, hirðar og leiðtogar kirkjunnar, erum um margt ólík og komum úr ýmsum áttum en við höfum sameiginlegra hagsmuna að gæta, og það eru hagsmunir fagnaðarerindisins í samtíðinni. Svo margt stuðlar að sundrungu. Í stað samræðu ríkir einatt ádeilan og áróðurinn, fjölmiðlun nútímans setur meir og minna öll viðfangsefni dagsins upp sem átök ólíkra sjónarmiða og þar er lítið rými fyrir blæbrigðin. Keppikeflið virðist vera að hossa öfgasjónarmiðum, markmiðið virðist ekki vera samtal sem leiði til niðurstöðu, og sem hlýtur að byggja á virðingu,  heldur orðræða þar sem það gildir að hafa sem hæst og yfirbjóða í stóryrðum og sleggjudómum. Þannig er alið á tortryggni og kaldhæðni. 

Þetta er því miður ekki óþekkt innan raða vígðra þjóna. Teflt er fram andstæðu dreifbýlis gegn þéttbýli, dreifræði andspænis miðstýringu, íhaldsemi gegn frjálslyndi. Það skilar okkur engu að leita uppi gamlar skotgrafir.  

Hvað skiptir máli annað en að vera trúr og heill í vitnisburðinum um Jesú Krist og fagnaðarerindi hans? Það er þegar allt kemur til alls það sem mestu varðar, að vera trúr og bera traust til og virðingu fyrir hvert öðru og umfram allt þeim málstað, því orði, þeim Guði, sem við erum kölluð og send til að þjóna.

Ég fullyrði það að þjóðkirkjan okkar er opin og rúmgóð enn sem fyrr. Hún hefur og á að hafa hátt til lofts og vítt til veggja, með lága þröskulda, en skýran fókus og traust viðmið. Ég fullyrði líka að aldrei fyrr hafa eins margir sótt kirkju reglubundið á Íslandi og nú, og aldrei fyrr hafa eins margir verið virkir á vettvangi trúarlífs og kirkjustarfs sem nú. 

 Átakalínan sem máli skiptir er ekki milli guðfræðistefna og skoðana í guðfræði eða sögutúlkun eða pólitískum átakamálum,  átakalínan liggur ekki heldur milli borgar og sveita. Nei, hún liggur um miðja þjóðarsálina þar sem fagnaðarerindið mætir synd og neyð, sekt og brestum mannlegs lífs. Málið snýst einfaldlega um það  hvort það erindi og orð fær yfirhöfuð að heyrast og ekki síður það hvort við hlustum og tökum orðin til okkar, í samtíð sem æ meir virðist telja sig vaxna upp úr hinum kristna trúararfi og þar sem andúðin og fordómarnir gegn trú almennt og kristinni trú og kirkju sérstaklega virðast vera á góðri leið með að verða almennt viðurkennd hugmyndafræði.  

Vísitasía

Ég lauk vísitasíu um Vestfjarðaprófastsdæmi í fyrra sumar og er nýbyrjaður að vísitera  Reykjavíkurprófastsdæmi eystra. Ég þakka góða samfylgd prófastsins, séra Agnesar Sigurðardóttur, samfélag við prestana og samfundi með sóknarnefndum og söfnuðum, og eins áhugafólki um eyðikirkjur, sem víða er að finna þar vestra.  

Þjóð og kirkja á líka mikinn mannauð í því fólki sem leggur fram krafta sína í þágu kirkju sinnar, í þágu hins góða lífs, samfélags og menningar á grundvelli góðra og traustra lífsgilda. Helgidómarnir og kirkjugarðarnir víðast hvar eru í góðri umhirðu eins og þeim þjóðargersemum sæmir. En ekki bara það.

Þjóðkirkjan er vörslumaður helgistaðanna sem varðveita minningu lands og þjóðar.  Kirkjugarðarnir minna á þau sem á undan eru gengin og vottur um virðingu okkar við þau. Það er gott að verða vitni að virðingu og metnaði sem víða heldur utan um helgistaðina og þá iðkun sem þeim tengist. Kirkjunni er falið að gæta þessara þjóðargersema. Það er samfélagsábyrgð sem kirkjan vill sinna með reisn. Við eigum að varðveita minningarnar. Það er aldrei mikilvægara en nú á tímum einnota hluta og minnisleysis.  Og okkur ber jafnframt að sjá til þess að kirkjurnar verði ekki minjasöfn, heldur bænahús og samfundastaðir þar sem þeirri iðkun og atferli er sinnt sem styrkir og glæðir vitundina fyrir því helga og trausta samhengi sem við stöndum í sem þjóð.  

 Það er sárt að horfa upp á fækkun í hinum dreifðu byggðum. Það er sárt að þurfa að skera niður í mannahaldi, fækka prófastsdæmum og prestsembættum vegna hagræðingarkröfu ríkisins, og það bitnar óneitanlega á dreifbýlinu. En við megum samt ekki gleyma því að fólki fækkar á landsbyggðinni vegna þess að það sest að í þéttbýlinu. Þjóðkirkjan verður að horfast í augu við það og mæta vaxandi þörfum þjónustunnar þar. Hin mikla skerðing sóknargjalda og stórkostlegi niðurskurður á fjárlagaliðum þjóðkirkjunnar er farinn að segja til sín víða. Margar sóknir glíma við mikla skuldabyrði og eru í afar þröngri stöðu og vandséð hvort þær þola meiri niðurskurð. Sóknir eru farnar að segja upp organistum og djáknum, sem er óneitanlega afar sárt að sjá. Þar sem mestur barnafjöldinn er og þjónustuþunginn þarf á þjónustu að halda, það er áskorun á hendur kirkjunni  að mæta þeim þörfum miðað við minni tekjur.  Það er afar mikilvægt að standa vörð um grunnþjónustuna sem nokkur kostur er, styðja við barna og æskulýðsstarf og kærleiksþjónustu kirkjunnar við þau sem standa höllum fæti. Landsbyggðarkirkjan getur sannarlega kennt okkur öllum margt um sjálfboðastarf, um það að gefa af sér í þágu samfélagsins. Og ég hygg að við getum öll, hvar sem er á vettvangi kirkjunnar fundið leiðir til að hagræða og draga úr kostnaði. 

Hjálparstarf kirkjunnar

Ég sótti heim verkefni Hjálparstarfs kirkjunnar í Malavi og Úganda og naut fylgdar Jónasar Þórissonar, framkvæmdastjóra Hjálparstarfsins og fleiri. Ógleymanleg ferð og lærdómsrík. Mikið megum við þakka Hjálparstarfi kirkjunnar og því góða fólki sem þar stendur í stafni og þeim fjölmörgu sem með gjöfum sínum styðja starfið. Ég vil í nafni kirkjunnar færa því fólki þakkir. Stuðningur presta og sókna landsins hefur stóraukist á umliðnu ári og hefur gert hjálparstarfinu kleift að standa við skuldbindingar sínar við samstarfsaðila erlendis sem og að mæta stóraukinni þörf fyrir innanlandsaðstoð. Það vil ég þakka af alhug. 

Í Malavi og Úganda fengum við að kynnast aðstæðum fólks sem lifir við það sem við myndum nefna vonlausar aðstæður, en þar sem von og gleði er svo víða að mæta, þrautsegja og þolgæði andspænis ofureflinu. Það er lærdómsríkt að sjá og lifa. Hjálparstarf kirkjunnar er í samstarfi við hjálparstarf heimakirkna og Lúterska heimssambandsins að því að bora eftir vatni, bæta hreinlætisaðstöðu, byggja upp heilsugæslu og önnur mikilvæg þróunarverkefni til að bæta líf og lífsgæði fólksins, kaupa bústofn, geitur og hænsn, og reisa hús. Gjafir íslenskra gefenda gera þetta mögulegt. 

Hvarvetna er heimafólk virkjað til samhjálpar til dæmis að kjósa sér vatnsnefnd á hverjum stað sem hefur umsjón með brunninum og matjurtagarði sem nýtir sér yfirfallsvatn til ræktunar grænmetis. Ágóði af sölu þess myndar sjóð til viðhalds brunninum og til að standa undir smálánastarfsemi. Hér sáum við vísi að lýðræðisvæðingu í grasrótinni, virkjun kvenna og karla til að axla sameiginlega ábyrgð og forystu í þágu samfélagsins.

Það var áhrifaríkt að heimsækja fjölskyldur með stóra hópa barna sem lútherska heimssambandið hefur hjálpað og stutt til sjálfshjálpar. Talsmenn, eða ráðgjafar, sem hljóta þjálfun á vegum lúterska heimssambandsins leita uppi munaðarlaus börn og veita þeim stuðning. 

Ógleymanlegt var að hitta unga bræður, 14 og 17 ára, sem misst hafa báða foreldra sína af völdum alnæmis. Skyldfólk þeirra rak þá að heiman. Talsmenn hjálparstarfsins fundu þá og hjálpuðu þeim að koma upp kofa til bráðabirgða og studdu þá í skóla. Nú er verið að reisa þeim hús með vatnstanki og kamri. Þegar ég spurði þá hvað þeir ætluðu sér að verða þegar þeir yrðu stórir svaraði annar að bragði: Forsætisráðherra! Hinn svaraði: Talsmaður. Það fannst mér góður vitnisburður um þau sem því hlutverki sinna. Það er fólk sem lítur til með börnunum, ræktar vináttu við þau, leiðbeinir þeim og setur þeim fyrir verkefni og markmið í lífinu.  Mér fannst viðhorf þess fólks lýsa ekki aðeins umhyggju um börnin og fjölskyldur þeirra, heldur líka gleði yfir vináttunni við þau. Og það vakti mér spurningar gagnvart okkar aðstæðum hér í kirkju og samfélagi: Hverjir eru talsmenn hinna minnstu og brothættu okkar á meðal, sem veita ekki aðeins hjálp og umhyggju, heldur líka vináttu? Höfum við gleymt leyndardómi vináttunnar í  starfi okkar, erum við orðin of fagleg og skipulögð til að gefa henni gaum og rúm? 

Hlutskipti barna 

Mér er einatt hugleikið hlutskipti barna og þykir afar vænt um að við Íslendingar skulum geta gegnum Hjálparstarf kirkjunnar gert svo ótrúlega margt til að rétta hlut barna innan lands og í þróunarlöndunum. Ég minni á Framtíðarsjóðinn meðal annars, sem og hin margvíslegu þróunarverkefni erlendis sem skipta sköpum fyrir mikinn fjölda barna.

Ég hef oft áður minnt á það hlutverk kirkjunnar okkar að vera talsmaður, málssvari barnsins í íslensku samfélagi, og það vil ég ítreka. Okkur sem tökum á móti stórum hluta íslenskra barna við skírnarlaugina og aftur til fermingar ber skylda til að stuðla að heill barnsins og tala máli þess í samtíðinni. Mér rennur til rifja hve veikburða rödd kirkjunnar þjóna hefur verið í þeim efnum. 

Ef við, hirðar og leiðtogar kirkjunnar viljum vera ábyrgt afl í samfélaginu þá tökum við til máls um grunngildin, hin kristnu grunngildi, og látum í okkur heyra, til dæmis og ekki síst þegar börnin eru annars vegar.  

Á morgun fáum við að hlýða á erindi sem fjalla um stöðu heimilanna. Grundvallarstofnun íslensks samfélags, heimilið, fjölskyldan, er augljóslega í vanda.   

Þegar brugðið er upp ljósi mannréttinda og jafnréttis yfir málefni hjónabands og fjölskyldu er ástæða til að minna á það misrétti sem giftir foreldrar ungra barna eru beittir. Svo lengi hefur það verið dagljóst að það borgar sig ekki að festa ráð sitt, að giftast. Við það hækka t.d. leikskólagjöld umtalsvert, húsaleigubætur lækka. Þetta hefur viðgengist allt of lengi. Fréttir um að þriðjungur heimila í landinu, eigi við alvarlegan skuldavanda að etja, og það að langmestu leyti heimili ungra barna, ungt barnafólk sem er að sligast undir skuldaklafanum, það ætti að vekja allt samfélagið, þar á meðal kirkjunnar þjóna, upp til viðbragða. Ekki má gleyma þeim fjölmörgu heimilum í landi okkar sem búa við atvinnuleysi og verða að treysta á bætur og annan félagslegan stuðning samfélagsins og jafnvel á stuðning hjálparstofnana til að hafa í sig og á. Augljóst er að andleg heilsa barna við slíkar aðstæður er í hættu þó að áhrifin komi ekki fram fyrr en eftir mörg ár. Sama er að segja um þau börn sem búa við ógnir eldgossins fyrir austan. Eins mættum við gefa gaum að þeim áhrifum sem hin háværa neikvæðni, bölmóður og reiði sem víða ríkir hefur á ungar og viðkvæmar sálir. Staða sveitaheimilanna, sem eldvirknin og öskufallið hefur bitnað á, er alvarleg. Mörg þessi bú stóðu afar veikt vegna hrunsins eins og raunin er með fjölda heimila út um byggðir landsins. Eldgosið ógnar nú allri lífsafkomu og framtíð fjölda fólks. 

Fátækt er skelfileg staðreynd á Íslandi í dag svo sem matarúthlutanir hjálparsamtakanna bera vitni um. Vaxandi fátækt ekki síst ungra fjölskyldna er ægilegur smánarblettur. 

Fréttir af kynbundnu ofbeldi, stórauknu og grófara heimilisofbeldi, vekja manni óhug. Á sl. ári bárust 9000 tilkynningar til barnaverndarnefnda, 13% fjölgun á landsvísu, tilkynningar um börn í hættu vegna misbeitingar og ofbeldis á heimilum sínum, almennt alvarlegri og grófari brot.  Árið 2008 urðu 1800 konur á Íslandi fyrir ofbeldi af hálfu maka síns eða sambúðarmanns. Kannanir sýna að íslensk ungmenni eigi fleiri rekkjunauta en jafnaldrar þeirra á Norðurlöndum. Og ein 17 af hundraði barna á Íslandi verða fyrir kynferðislegu ofbeldi. Eru þetta ekki skelfilegar tölur og sú innsýn í siðferði sem þær birta ógnvænleg? 

 Við, kirkjunnar þjónar, verðum að standa vaktina hér. Kirkjan verður að láta það berast skýrt og skorinort út í samfélagið að brot gegn börnum verður ekki liðið á vettvangi kirkju og safnaða og á ekki að líðast í þjóðfélagi sem kallar sig siðað.

Siðareglur vígðra þjóna og starfsmanna Þjóðkirkjunnar sem Kirkjuþing 2009 staðfesti, liggja frammi hér á prestastefnu. Þar er meðal annars, með vísan til barnaverndarlaga áskilið að prestar og starfsfólk kirkjunnar veiti samþykki fyrir því að upplýsinga sé aflað af sakaskrá um brot í þessum efnum, sem og hvað varðar önnur ofbeldisbrot eða brot gegn lögum um ávana- og fíkniefni. Samþykkt siðareglnanna eru skýr skilaboð sem við verðum að fylgja ötullega eftir. 

Ein hjúskaparlög

Ríkisstjórnin hefur lagt fram frumvarp til hjúskaparlaga þar sem  lagt er til að hjónaband verði kynhlutlaust, orðin karl og kona eru felld niður, orðin einstaklingar koma í staðinn. Er þetta niðurstaða sem lengi hefur verið unnið markvisst að og rökstutt sem mannréttindamál, og hefur kostað langvinnar, tilfinningaþrungnar og sársaukafullar umræður í kirkju og samfélagi.  

Eins og ykkur flestum má vera kunnugt þá hef ég talið skyldu mína að standa vörð um hin gömlu og helgu gildi í þessum efnum. Nú horfist ég í augu við að ríkisstjórn og Alþingi munu afgreiða frumvarpið, niðurstaðan blasir við og stór hluti presta mun vera því fylgjandi. Engum blöðum er um að fletta að Þjóðkirkjan lýtur lögum landsins. Ríkið ræður því hver skilgreining hjúskaparins er að lögum. En þetta mál varðar líka kenningu og helgisiði kirkjunnar.

Hjúskaparlög hafa byggt á samhljómi siðar og kirkju, flestra trúarbragða heims og nánast allrar siðmenningar,  í samhljómi við þann skilning á hjónabandi sem birtist í  orðum Jesú Krists sem rækilega eru tíunduð í guðspjöllunum. Nú er stigið skref sem leysir þennan samskilning sundur. Hér þarf því Prestastefna að ræða þá stöðu og það sem hvarvetna er í brennidepli í kirkjunum þegar slík staða kemur upp. Það snýst meðal annars um vígslumannshlutverkið og helgisiði kirkjunnar við hjónavígslu. 

Ýmsum finnst rökrétt að löggjafinn leysi kirkjur og trúfélög undan því að prestar og forstöðumenn gegni vígslumannshlutverki. Ég játa það að sjálfur er ég beggja blands í þeim efnum, því hjónavígslan í kirkjunni gegnir sannarlega veigamiklu hlutverki í vitund þjóðarinnar. 

Þessi mál hafa reynst öllum nágrannakirkjum okkar erfið úrlausnar. Þjóðkirkjan tók afstöðu fyrir tveimur árum um að þeir prestar hennar sem svo kjósa geti verið vígslumenn að staðfestri samvist. Þetta var málamiðlun til að skapa sátt í samfélaginu, sem tókst um litla hríð. Fáar kirkjur hafa gerst vígslumenn staðfestrar samvistar. Og reyndar eru þær kirkjur, sem prestar þeirra hafa hlutverk vígslumanns og sem hafa samþykkt samkynja hjónabönd, í algjörum minnihluta í veröldinni, eftir því sem ég best veit aðeins tvær til þessa, sænska kirkjan og sameinaða mótmælendakirkjan í Kanada. 

Verði fyrirliggjandi frumvarp að lögum þá finnst mér einboðið að við förum þá leið sem Kirkjuþing 2007 samþykkti og staðfest var á Prestastefnu 2008.  Samkvæmt því verði í kaflanum Hjónavígsla í Handbók kirkjunnar gefnir valkostir um tilhögun hjónavígslunnar eftir því sem við á karl og kona eða samkynja par.  Síðarnefndi valkostur byggi á því  formi sem Prestastefna samþykkti fyrir staðfestingu samvistar. 

Með þessu væri í senn gætt jafnræðis og tekið tillit til kirkjulegrar hefðar.  

Þessi mál verða á dagskrá Prestastefnu á fimmtudagsmorgun.  Ég hef hugleitt að láta fara fram rafræna könnun meðal presta eftir Prestastefnu um hug þeirra til þeirra kosta sem ég hef nefnt. Kenningarnefnd og Helgisiðanefnd munu fjalla um málið áður en það kemur til kasta Kirkjuþings 2010, sem  mun væntanlega afgreiða það fyrir hönd Þjóðkirkjunnar. 

Ég bið þess að við getum rætt þessi mál, eins og öll okkar mál og viðfangsefni af sanngirni og virðingu fyrir hvert öðru og andstæðum viðhorfum. Ég bið þess að okkur auðnist að taka höndum saman um að halda veginn fram í virðingu og sátt, þrátt fyrir ólík sjónarmið, svo að kirkjan okkar verði í raun það læknandi samfélag sem henni er ætlað að vera á Íslandi.    

Lokaorð

Ég vitnaði í 5. Mós hér áðan og geri þau orð að niðurlagsorðum mínum: „En vertu varkár og gættu þín vel svo að þú gleymir ekki þeim atburðum sem þú hefur séð með eigin augum. Láttu þá ekki líða þér úr minni meðan þú lifir og þú skalt segja börnum þínum og barnabörnum frá þeim....

Í neyð þinni mun allur þessi boðskapur ná eyrum þínum, á komandi tímum munt þú snúa aftur til Drottins, Guðs þíns, og hlýða boðum hans. Því að Drottinn, Guð þinn, er miskunnsamur Guð. Hann bregst þér ekki og lætur þig ekki farast. Hann gleymir ekki sáttmálanum við feður þína sem hann staðfesti með eiði....Þér var leyft að sjá þetta svo að þú játaðir að Drottinn er Guð og enginn annar en hann.“

Góðu systkin, ég þakka Guði fyrir alla trúa hirða og leiðtoga og þjónustu þeirra í tryggð og trúfesti, Guð blessi ykkur með mætti sínum og visku anda síns í lífi og þjónustu. Við göngum til Prestastefnu í Vídalínskirkju.  Og eins og Jón biskup Vídalín sagði:„Gæti svo hver síns embættis en Guð vor allra.“ 

Prestastefna 2010 er sett.