Hvað segir kirkjan í kreppunni? Arnfríður Guðmundsdóttir

Dr. Arnfríður Guðmundsdóttir, prófessor við Háskóla Íslands, flutti fyrsta erindið á öðru málþingi Þjóðmálanefndar. Hún fjallaði meðal annars um erindi guðfræðinnar inn í umræðuna um kreppuna og hrunið og benti á nokkur mikilvæg hugtök sem eru gagnleg og jafnvel nauðsynleg þegar ástandinu er lýst.

Hvar erum við stödd? Ástandið greint. Guðfræðin í pólitíkinni – pólitíkin í guðfræðinni.

Ég ætla að byrja á því að gefa upp grunnforsendu mína í þessu erindi, sem er sú að öll guðfræði sé pólitísk og að ekki sé til nokkuð sem heitir ópólítísk guðfræði. Ég þarf varla að taka það fram að hér á ég ekki við pólítísk í merkingu flokkspólitísk, heldur pólitísk í víðustu merkingu þess orðs, þ.e. að hún lætur sig varða um allt sem viðkemur hinu mannlega lífi og skipulagi þess. Ég tel mjög brýnt að við hættum að óttast hið pólitíska eðli guðfræðinnar. Hlutverk guðfræðinnar er jú að láta sig varða um manneskjuna og velferð hennar.  Sú guðfræði sem ekki lætur sig varða um annað en það sem kallast getur „andleg“ velferð einstaklingsins, stenst ekki samkvæmt gyðing-kristinni hefð, þar sem hún gengur út frá afgerandi tvíhyggju milli efnis og anda, sem er í hróplegu ósamræmi við trú á „skapara himins og jarðar“.

Hér á eftir ætla ég að leitast við að færa rök fyrir því af hverju guðfræðin er pólitísk í eðli sínu og gefa nokkur dæmi um þau tæki og tól sem guðfræðin getur gefið okkur til þess að átta okkur á því ástandi sem við búum við hér á Íslandi í dag.

Þó að hið pólitíska eðli guðfræðinnar sé ekki nýtilkomið, þá hefur á undanförnum áratugum átt sér stað stóraukin meðvitund og umræða um hinn pólitíska áhrifamátt guðfræðinnar. Ákveðin þáttaskila urðu með tilkomu hinnar “pólitísku guðfræði”, sem kom fram á sjöunda áratugnum í Þýskalandi og átti eftir að hafa mikil áhrif um allan heim. Forsprakkar pólitísku guðfræðinnar fyrir rúmum 40 árum, hinn rómversk kaþólski Johannes Metz og mótmælandinn Jürgen Moltmann, vildu með framtaki sínu vekja guðfræðinga og kirkjuna til meðvitundar um ábyrgð þeirra í að byggja mannsæmandi framtíð fyrir alla á rústum síðari heimsstyrjaldarinnar en jafnframt í skugga yfirvofandi kjarnorkuógnar. Úr jarðvegi pólitísku guðfræðinnar spruttu síðan aðrar guðfræðistefnur sem lögðu áherslu á möguleika guðfræðinnar til þess að verða að umbreytingarafli í þágu réttlætisins. Þetta voru m.a. frelsunarguðfræðin í S-Ameríku, svarta guðfræðin í Bandaríkjunum og femíníska guðfræðin, en áhrifa hennar gætti fyrst á Vesturlöndum, en átti síðan eftir að breiða anga sína út til annarra heimsálfa. Sameiginlegt öllum þessum guðfræðistefnum er gagnrýni á misnotkun guðfræðinnar (eins konar einokun eða gíslataka) af hálfu valdhafanna, í viðleitni þeirra til þess að tryggja völd sín. Með öðrum orðum er þetta gagnrýni á það að guðfræðin hafi orðið að tæki í höndum valdhafanna til að varðveita óbreytt ástand. Í Suður-Ameríku beindist þessi gagnrýni gegn kirkjunni sem frelsunarguðfræðingarnir sökuðu um að hafa brugðist fagnaðarerindinu með því að taka sér stöðu með hinum ríka minnihluta, í stað þess að styðja hinn fátæka meirihluta í baráttu sinni gegn ranglæti og kúgun af hálfu hinna ríku. Í svörtu guðfræðinni voru hvítir guðfræðingar og kirkja hvítra, sökuð um að hafa brugðist fagnaðarerindinu, með því að hafa tekið beinan eða óbeinan þátt í að tryggja forréttindi hins hvíta kynstofns. Femíníska guðfræðin réðst til atlögu við karlaveldið, sem hún gagnrýndi fyrir að hafa um aldir, beint eða óbeint, stuðlað að því að konum var haldið frá völdum með því að útiloka þær frá menntun og virkri þátttöku í hinu opinbera lífi.

Það er m.a. í smiðju til þeirrar guðfræðiumræðu sem hefur á síðustu áratugum sprottið úr farvegi pólitísku guðfræðinnar, sem ég tel að við ættum að leita að tækjum og tólum til guðfræðilegrar greiningar á ástandinu sem við búum við hér á landi um þessar mundir. Ég ætla að nefna nokkur atriði, sem að mínu mati geta hjálpað okkur.

Í fyrsta lagi tel ég mikilvægt að sett sé fram sterk gagnrýni á hverskonar misnotkun valds sem hefur átt sér stað til að tryggja ákveðnum hópi forréttindi á kostnað annarra. Í því sambandi getur hugtakið hroki eða “hybris” komið að góðum notum, en það gegnir veigamiklu hlutverki innan guðfræðinnar og tjáir þann veruleika þegar manneskjan hreykir sér upp og telur sig hafna yfir það að taka tillit til annarra, hvort sem það er Guð eða náunginn. Hér er gengið út frá því að maðurinn sé sinn eiginn skapari og þurfi ekki að standa skil á gerðum sínum gagnvart einum eða neinum. Andspænis hrokanum er stillt sköpunartrú hinnar gyðing-kristnu hefðar, sem gengur út frá því að maðurinn sé sköpun Guðs, skapaður karl og kona í mynd Guðs og falið að gegna ráðsmennskuhlutverki innan sköpunarverksins. Hér er um að ræða umboð til þess að gæta hinnar góðu sköpunar Guðs, en ekki frelsi til að fara með hana að eigin geðþótta, eins og ráðsmennskuhlutverkið hefur stundum ranglega verið útlagt.

Syndin er annað hugtak sem telst til lykilhugtaka gyðing-kristinnar hefðar og á fullt erindi inn í okkar umræðu. Syndahugtakið vísar ekki aðeins til einstakra athafna heldur fyrst og fremst til ástands eða afstöðu. Syndin er þetta firringarástand sem ríkir í sambandi Guðs og manns eftir syndafallið. Þegar manneskjan „fellur“ í synd, þá myndast gjá á milli hennar og skapara hennar. Hún, sem er sköpuð til þess að lifa í samfélagi við Guð, hefur með öðrum orðum nýtt sér frelsi sitt til þess að óhlýðnast vilja Guðs. Frelsunarguðfræðin gengur út frá því að ekki aðeins einstaklingar geti verið syndugir í þessum skilningi heldur einnig stofnanir samfélagsins sem hafa verið nýttar til þess að innleiða og viðhalda ranglætinu. Því er lykilinn að réttlátara samfélagi ekki aðeins að finna í sinnaskiptum einstaklinga, heldur líka umbreytingu samfélagsstofnana. Þetta er eitthvað sem við þurfum að huga að í róttækri endurskoðun okkar á innviðum, þ.m.t. stofnunum, samfélagsins.

Tengslin á milli teoríu og praxis, á milli orða og athafna, hafa lengi verið til umræðu innan guðfræðinnar og hafa gegnt lykilhlutverki í guðfræðiumræðunni síðustu áratugina. Innan frelsunarguðfræði Suður-Ameríku var t.d. í upphafi lögð áhersla á það að rétt breytni (ortho-praxis) þyrfti að koma á undan réttri kenningu (ortho-doxiu), þar sem guðfræðin væri í eðli sínu útlegging á hinum rétta praxis. Sterk áhersla á samkvæmni á milli kenningar og breytni hefur víða komið fram sem afgerandi krafa. Hvað merkir það t.d. þegar sagt er að kristin gildi, þ.m.t. kristinn mannskilningur, sem gengur út frá því að við séum öll sköpuð jöfn, í mynd Guðs, liggi til grundvallar við mótun samfélagsins, en síðan er það álitið sjálfsagt (a.m.k. látið óáreitt) að gert sé upp á milli fólks vegna kyns þeirra, kynþáttar, stéttar, kynhneigðar, eða hverju öðru sem kann að greina okkur að? Í ósamræminu á milli theoríu og praxis, á milli orða og athafna, á einmitt andófið upphaf sitt. Kristur sjálfur gaf okkur fordæmi til eftirbreytni þegar hann gekk fram og gagnrýndi samferðamenn sína fyrir að praktísera ekki það sem þeir prédikuðu. Það sama gerðu spámenn Gamla testamentisins, sem voru virkir í samfélagsgagnrýninni á sínum tíma. Játningakirkjan í Þýskalandi á tímum nasismans er nýrra dæmi um það þegar kirkjan hefur risið upp og andmælt framgangi ranglætisins.

Á málþinginu fyrir viku var auglýst eftir guðfræði sem gæti talað inn í aðstæður okkar. Ég hef hér dregið fram nokkur atriði sem ég tel að séu mikilvæg, ekki aðeins til að skilja aðstæður okkar, heldur einnig til að hjálpa okkur að vinna að endurnýjun þeirra. En þetta eru aðeins örfá dæmi. Fleiri dæmi er að finna í þeim greinum sem ritaðar eru af hópi guðfræðinga til birtingar í Morgunblaðinu. Tvær þeirra hafa þegar birts, en fleiri eru væntanlegar. Ég hef sem sé engar efasemdir um að guðfræðin eigi fullt erindi inn í umræðuna um það sem hefur gerst, er að gerast og það sem við viljum sjá gerast á næstu vikum, mánuðum og árum. Þess vegna tel ég að það sé full ástæða til að guðfræðingar láti í sér heyra.