Hvert stefnum við? Karl Sigurbjörnsson

,,Hvert stefnum við?“

Ég þakka þetta málþing og þau áhugaverðu erindi sem við höfum notið hér. Spurt er: Hvert stefnum við? Ég verð að segja að ég á ekki svar við því, þar sem ég veit ekki eiginlega hvar við stöndum.

Skipbrot hins hnattvædda fjármálakerfis hefði ekki þurft að koma á óvart. Frá sjónarhorni hefðbundinnar, kristinnar guðfræði og trúar er heimurinn forgengilegur,  brothætt líf, sem er berskjalda fyrir græðgi, hverslags yfirgangi og vanrækslu.  Heimurinn fyrirferst og fýsn hans, segir orðið helga. Nú var það svo að velsældin, uppgangurinn skilaði okkur miklum gæðum. Okkur tókst vel upp með svo ótal margt á Vesturlöndum, og náðum að leysa ótal vandamál sem mannkyn hefur þjáð. En önnur voru einfaldlega bara útvistuð, „outsourcuð“ til hinna snauðu, umfram allt þriðja-heimsins, svo kallaða, þar sem milljónum karla, og ekki síst kvenna og barna hefur verið haldið í viðjum þrælkunar,  afurðaverði hefur markvisst verið haldið niðri og tollmúrar og hindranir af ýmsu tagi viðhalda vítahring örbirgðarinnar.  Það voru og eru skuggahliðar hnattvæðingarinnar.

Hin hamslausa gróðafíkn var lofsungin sem aflvaki framfara og hagsældar. Og við lifðum nýtt Ísland, það er sem við höfum verið ofurseld samfélagslegu minnisleysi og blinduð af kreddunum um markaðinn. Grunnstofnanir samfélagsins voru talaðar niður ein af annarri. Trúnni skyldi úthýst úr almannarýminu og ofurseld einkalífinu og markaðnum. Postmodernisminn og nýfrjálshyggjan eru sammála um að afbyggja allar stofnanir og allan sannleika. Þetta var nýja Ísland. Ég held, ég vona að það komi ekki aftur.

Mannlífið meir en viðskipti, framleiðsla, kaup og sala á markaði. Og maðurinn hefur alltaf og ævinlega metið verðmæti í öðru og meir en því sem vegið er og metið á sýnilegum mælikvörðum og gengið getur kaupum og sölum. Það er  mannlegt samfélag sem er sáttmáli um grundvallargildi, það er umhverfið og lífríkið, og það er virðingin fyrir mannhelgi, eigingildi hins veika, viðkvæma og varnalausa. Þetta er viðkvæmur vefur og fíngerðir þræðir sem mynda eitt samfélag og halda því uppi. Engin markaðslögmál tryggja þessa þætti né greiða því veg sem að þeim hlúir. En svo megum við aldrei gleyma því að í okkar viðkvæma og varnalausa lífi þá erum við ekki aðeins berskjalda fyrir græðgi og yfirgangi, heldur líka fegurð, umhyggju, góðvild, lotningu, og kærleika, fyrir von og trú og öðrum sönnum, heilnæmum dyggðum

Hlutverk trúarbragðanna, hlutverk kirkjunnar hefur verið og er ávallt að greiða því veg, næra það og efla. 

 „Hvert stefnum við?“

Nú er kallað eftir nýju Íslandi, endurmati allra hluta. Menn horfa á nýja stjórnarskrá og ný lög. Það er afar íslenskt reyndar, þetta að sjá löggjöf sem lækningu við meinum samfélagsins.   Víst er rétt að "með lögum skal land byggja." En uppbygging samfélagsins snýst ekki endilega um lögfræði. Vandinn á Íslandi er ekki lögfræðilegs eðlis, heldur siðferðislegs eðlis. Hefur vandi okkar verið skortur á lögum? Er það ekki öllu heldur skortur á siðferði?

Siðferði fólks verður ekki stýrt með lögum - ekki einu sinni stjórnarskrá - hversu vel væri vandað til samningar hennar! Siðferði verður aldrei lögfest. Því er miðlað, það er ræktað, nært, byggt og treyst með uppeldi, og iðkun og atferli sem beinir sjón og vitund manna til þess sem er stundarhagsmunum æðra. Og það snýst um að aga sjálfan sig, viðhorf, skaphöfn, vilja.  Það snýst um virðing við meginreglur, það snýst um dyggðir, það snýst um náungakærleik og virðing fyrir lífinu.

Kirkjunni er í mun að styðja við og standa vörð um lýðræði, um lög og rétt og takmarkað ríkisvald. Margir binda væntingar við nýja stjórnarskrá. (-ég vil ekkert gera lítið úr því en finnst merkilegt reyndar að horfa upp á það hve menn ætla sér að einhenda sér í samningu hennar. Að sumu leyti virðist manni sem þessi málatilbúnaður beri vott um ósigur alþingis gagnvart einu mikilvægasta hlutverki sínu). Stjórnarskrá er mikilvæg, en besta stjórnarskrá tryggir ekki endilega lýðræði. Fínustu stjórnarskrár hafa ekki getað tryggt þjóðir gegn harðstjórum, né heldur tíðar þjóðaratkvæðagreiðslur. Það sem stuðlar helst og fremst að lýðræði er fólk sem hefur trausta dómgreind, góða menntun, hugrekki, heilbrigt vit og gott hjartalag.  Og það er enginn skortur á því! Framtíð lýðræðis í þessu landi er undir því komin að við séum slíkar manneskjur. Það lærist og er tileinkað, ræktað og miðlað á vettvangi dagsins í heilbrigðu samfélagi með traustum hefðum, styrkum og heilbrigðum fjölskyldum, við skapandi iðju, samtal og samvinnu.

Og ekki síst við iðkun trúar og vonar og kærleika í helgidómum trúarinnar. Þar sem samhengið, sagan, listin og ljóðið enduróma orðið helga og atferlið sem staðsetja okkur sem manneskjur fyrir augliti þess máttar sem er okkur æðri. Það er samfélagsuppbygging sem hlynnir að hinum fíngerðu samfélagsþráðum, stuðlar að því að næra þau gildi sem bera uppi samfélag, tilfinning fyrir brothættu lífsins og breyskleika mannsins, næmi á afl og orð fyrirgefningar syndanna, vitund þess að við eigum sameiginlega reynslu, sögu og framtíð, þrátt fyrir allt. Og vitund fyrir því að við erum hvert öðru háð um eitt og allt, ólík sem við erum. Hugtök og veruleiki eins og frelsi, manngildi og jafnrétti skýra sig ekki sjálf heldur þurfa samfélag með hefðum, siðvenju til að gefa þeim innihald og sameiginlegt tungumál til að tjá sig. Að því stuðlar kirkjan með iðkun sinni og atferli, uppeldi, leiðsögn, boðun og trú með hljómbotni í hefðum  heimilanna, fjölskyldnanna, og lífstakti samfélagsins.

Trú og siður hafa haldist í hendur og þurfa að haldast í hendur.

Kallað er eftir því að hin gömlu, góðu gildi verði hafin til vegs á ný.  En hvað eru þau og hvaðan eru þau sprottin? Þau eru ekki sjálfsprottin, og þau verða ekki grafin úr jörðu, þau finnast ekki í skoðanakönnunum.  Ég tel hin gömlu, góðu gildi vera hin kristnu gildi, hin kristna lífssýn, hin kristna samfélagssýn og mannskilningur.  Reyndar hef ég fremur vilja tala um dyggðir en gildi. Gildi vísar frekar til þess sem maður velur sér þá og þá, og einstaklingsbundið. Dyggðir er það sem manni er veitt, miðlað, í uppeldi og samfélagi, maður temur sér, ræktar og iðkar.

Við höfum góðan grunn til að byggja upp eftir hrunið, ég held ekki að grunnstoðirnar hafi ekki, og ég veit að við eigum ríkulegan arf sem er ómetanleg auðlind til að ausa af. 

Hvert stefnum við? Eða öllu heldur: Hvert skal stefna?

Ég tel við getum verið bjartsýn, vonglöð og hughraust, Íslendingar. Við höfum möguleika  til að koma út úr þessu sem sterkari þjóð og betra samfélag, með Guðs hjálp og samstöðu góðs fólks. Við höfum forsendur til að verða fyrirmyndarsamfélag, ef við stöndum rétt að verki!

Ég ætla að nefna nokkur atriði sem mér liggur á hjarta. Ég hef lagt áherslu á að við þurfum að endurheimta þá sameiginlegu samfélagssýn á Íslandi, sem byggir á umhyggju og þjónustu umfram allt, á virðingu og trausti, á ábyrgð og skyldu fremur en réttindum, á langtíma uppbygging samfélags fremur en skyndigróða til eigin hagsmuna fárra. Og gefum gaum að þeim öldruðu og sjúku, fötluðu og svo börnunum! Þau mega ekki verða fórnarlömb félagslegrar upplausnar vegna fjármálahrunsins. Á þessum yfirstandandi átakatímum, óvissu og atvinnuleysis er mikilvægt að treysta grunnstoðir efnahags og atvinnu, en  umfram allt samfélagsins. Meðan allt lék í lyndi á Íslandi, og öll áherslan var á afköstum, gróða og meiri gróða, voru miklar fórnir færðar. Helst voru það börnin sem guldu kostnaðinn, börnin og gamalmennin, já og yfirleitt þau veikburða okkar á meðal, sem enginn tími gafst til að sinna. Já, og náttúran, umhverfið, landið og andrúmsloftið sem gjalda þurfti fyrir ofsaaksturinn.  Það var þörf, það var nauðsyn að bremsa og gá að sér. Þó svo að harkalegar komi niður á okkur en okkur gat órað fyrir.

Í boðskap Jesú Krists gegna börnin alveg sérstöku hlutverki. Lengi hefur verið kallað eftir og reynt að vinna að viðhorfsbreytingu í íslensku samfélagi þar sem þarfir barnsins og þeirra sem það annast, eru settar í forgang. Verndum bernskuna! er sístæð hvatning og ótímabundin. Ég  er  sannfærður um að ekkert, engin pólitísk eða efnahagsleg aðgerð myndi hafa heillavænlegri áhrif á samfélag okkar í heild og endurreisn þess og framtíð, og sú ef hið opinbera, ríkið og sveitafélögin legðu af alvöru rækt við að styrkja fjölskylduna.

Ég tel að ein hagkvæmasta aðgerðin til stuðnings heimilum ungra barna væri að bjóða upp á ókeypis skólamáltíðir fyrir öll börn þeirra sem misst hafa vinnuna. Þyrftu ekki ríki og sveitarfélög og verkalýðsfélög að taka höndum saman um það? 

Eins þarf að gæta þess að börn og unglingar fái áfram notið tónlistarnáms, tómstundastarfs og íþróttaiðkunar þó að foreldrar hafi misst atvinnuna. Hér hljótum við að geta fundið leið með samstilltu átaki ríkis og sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka.

Slík úrræði til verndar börnunum og heimilum þeirra munu flýta fyrir uppbygging samfélagsins og stuðla að traustum grunni til framtíðar.

Ég tel engum vafa undirorpið að skólarnir, leik-, grunn- og framhaldsskólar skipta meginmáli um farsæld þjóðarinnar og þarf að leggja allt kapp á að styðja þá og efla. En ekki síður að styrkja velferðarkerfið og samfélagsþjónustuna. Við verðum umfram allt að forða því að þau sem höllum fæti standa sitji eftir, verði ýtt enn út á jaðarinn og læst í fátæktargildru. 

Mikið misræmi virðist vera milli réttinda bótaþega eftir því hvers konar bætur um er að ræða, atvinnuleysisbætur eða örorkubætur. Hér hefði þurft neyðarlög um hag heimilanna, sem beinist að því að opna skilrúm milli ríkis og sveitarfélaganna og mismunandi úrræða í þessum efnum, svo hjálpin berist sem greiðast til þeirra sem á þurfa að halda.

Samfélag það sem manneskjan, mannúðin er í forgrunni er samfélag umhyggju, kærleika. En kærleikur þarf ætíð að haldast í hendur við réttlætið.

Uppgjörið og reikningsskilin eru óhjákvæmileg. Það mun reyna á samfélag okkar. Frá upphafi hrunsins hef ég talað fyrir því að stund sannleikans verði stund sáttargjörðar. Því vil ég þakka það að nokkrir guðfræðingar tóku það mál upp í grein sem lyft var sérstaklega fram í Morgunblaðinu á dögunum. Fyrirmyndin er SuðurAfríka eftir að Nelson Mandela kom til valda. Án slíks uppgjörs verður réttlætið ekki tryggt, og án sáttargjörðar verður samfélag okkar laskað og lamað um ókomna tíð.

Við lifðum þá tíma að samkeppni var leidd í öndvegi. Það var lausnarorðið: Samkeppni. Samneysla og samfélag hlaut að víkja fyrir hraðsigling markaðsaflanna, sem eigingirndin, græðgin og samkeppnin knúðu áfram. Nú þurfum við hagfræði umhyggjunnar, hagfræði náðarinnar. Þar er athyglin á því, og umhyggjan um það, sem við eigum sameiginlegt sem manneskjur, og höfum öll þegið og er ætlað að skila öðrum til góðs og blessunar. Ef við eigum að komast út úr þessu hruni sem sterkari þjóð þá þurfum við að leggja megináherslu á þetta, á samfélag umhyggju og samstöðu. 

Og eins og hún Ragnhildur, stjúpa hans föður míns, kenndi honum, og hafði lært sem barn:  

Þó að lífsins lán og gæði
leiki ei öll í höndum mér,
þó að ekkert góss ég græði
glöð og ánægð samt ég er,
ég hef heilsu, föt og fóður
og fæ að lifa vinum hjá,
skyldi ég ekki, Guð minn góður, 
glöð og ánægð vera þá? 
Ekki sá fyrir gullið grætur
sem gefinn var ei auðurinn
en nóg á sá sér nægja lætur
náðina þína, Drottinn minn.

Málþing Þjóðmálanefndar kirkjunnar í Neskirkju, 10. mars 2009.