Fræðslustefna Þjóðkirkjunnar

I. Kafli Fræðsla frá vöggu til grafar.

Fræðsla kirkjunnar hefur það að markmiði að styrkja hvert og eitt okkar til þess að öðlast dýpri skilning á kristinni trú og þroskast sem manneskjur[1].

Í hverri sókn landsins skal bjóða upp á fræðslu frá vöggu til grafar. Fræðslustarfinu er skipt í fimm meginflokka:

Foreldrastarf
Barnastarf
Fermingarstarf
Starf með unglingum og ungu fólki
Fræðsla fullorðinna

1. Foreldrastarf

Markmið:

Þjóðkirkjan styðji foreldra í uppeldishlutverki sínu hvarvetna þar sem kirkjan og foreldrar mætast.

Verkefni:

Skírn undirbúin með viðtölum við foreldra og því fylgt eftir í kirkjulegu starfi
Fræðsla fyrir unga foreldra um uppeldi og trúariðkun, ásamt börnum, s.s. með foreldramorgnum
Í tengslum við barna- og æskulýðsstarf skal bjóða foreldrum fræðslu um uppeldi og trú og mikilvæg lífsgildi, t.d. með átaksverkefninu “Friðum bernskuna!”[2]
Virkja foreldra í barna- og æskulýðsstarfi
Styðja við bænalíf og helgihald á heimilum, m.a. með útgáfu efnis

2. Barnastarf - börn, 12 ára og yngri

Markmið:

Í barnastarfi Þjóðkirkjunnar læri barnið að þekkja Guð og upplifa samfélag við hann í samræmi við þroska þess og aldur[3].

Verkefni:

7 ára börn og yngri: Sunnudagaskóli, þ.e. barnastarf sem hluti almennrar guðsþjónustu safnaðarins eða sér fræðsla, svo og fræðsla í tengslum við foreldramorgna. Áhersla skal lögð á upplifun og að kenna bænir og vers.
8-9 ára börn: “Hópastarf” – þ.e. barnastarf sem hluti almennrar guðsþjónustu safnaðarins eða sér fræðsla. Áhersla skal lögð á fela börnunum hlutverk í starfinu.
10-12 ára starf (TTT): Hópa- eða klúbbastarf. Áhersla á aukið hlutverk barnanna og á að starfið sé aðdragandi fermingarinnar.
Barnakórar: Efla barnakóra sem mikilvæga leið í barnastarfi Þjóðkirkjunnar. Áhersla á að tengja kórastarf og hefðbundið barnastarf.

3. Fermingarstarf

Markmið:

Fermingarstarfinu er ætlað að vekja og efla með ungmennum trú á Guð, kenna þeim grundvallaratriði kristinnar trúar og virkja þau í starfi kirkjunnar. Ennfremur að hjálpa börnunum að varðveita eigin trúarsannfæringu um leið og þau læra að virða þau sem hafa aðra trúarsannfæringu[4]

Verkefni:

Fermingarfræðslu fylgt eftir samkvæmt námsskrá
Þróa ítarefni og ólíkar aðferðir í fermingarfræðslu
Auka samstarf við foreldra
Fylgja fermingarstarfinu eftir með samskiptum og samveru

4. Unglingastarf – unglingar og ungt fólk

Markmið:

Starf Þjóðkirkjunnar meðal unglinga og ungs fólks miðar að því að efla þau og styðja og stuðla þannig að jákvæðri lífssýn og sterkri sjálfsmynd í trú á Guð. Jafnframt að ala upp framtíðarleiðtoga í kirkjulegu starfi.

Verkefni:

Stuðla að samfélagi fyrir unglinga í kirkjunni s.s. með æskulýðsfélagi
Vera vettvangur fyrir tilvistarspurningar
Miðla kristnum lífsgildum
Stuðla að trúariðkun og helgihaldi á forsendum unglinga
Búa ungt fólk undir virka þátttöku í safnaðarstarfi
Efla unglingakóra sem leið í unglingastarfi Þjóðkirkjunnar.

5. Fræðsla fullorðinna

Markmið:

Fræðsla fullorðinna hjálpi fólki að iðka kristna trú á gefandi hátt, vaxa í tilbeiðslu og takast á við verkefni lífsins. Ennfremur að hvetja fólk til að taka að sér verkefni og axla ábyrgð á vettvangi Þjóðkirkjunnar.

Verkefni:

1. Almenn safnaðarfræðsla

a) Trúfræðsla

Námskeið um höfuðatriði kristindómsins
Biblíufræðsla
Fræðsla um aðra kristna söfnuði
Trúarbragðafræðsla

b) Kirkjufræðsla

Skipulag kirkjunnar
Kirkjustarf, söngur, tilbeiðsla
Kærleiksþjónusta – hjálparstarf
Fræðsla fyrir kirkjukóra

2. Vöxtur og þroski einstaklinga og fjölskyldna

Viðtöl við verðandi hjón (hjá presti)
Námskeið fyrir verðandi hjón og ung hjón
Námskeið fyrir “þroskuð” hjón, á ýmsum lífsskeiðum
Hópastarf og sálgæsla fyrir fráskilið fólk
Sjálfsstyrking kvenna/karla- hópastarf
Tólf spora vinna
Sorgarhópar
Ýmis námskeið

3. Útgáfa smárita sem tengjast verkefnunum

II. Kafli: Starfsmannaþjálfun

Markmið:

Allt starfsfólk sem ráðið er til starfa á vettvangi Þjóðkirkjunnar fái grundvallarþjálfun, þannig að starfsfólk sé ánægt í starfi og veiti þá þjónustu sem vænst er af því. Stórauka skal þátttöku og þjálfun sjálfboðaliða.

Verkefni:

Starfsfólki Þjóðkirkjunnar, launuðu sem ólaunuðu, sé boðið upp á grunnfræðslu um kristna trú og miðlun hennar, svo og mannleg samskipti og um sálgæslu. Námskeið séu löguð að hlutverki ólíkra starfshópa.
Guðfræði- og djáknanemum sé tryggð þjálfun í safnaðarstarfi.
Símenntun starfsfólks í samvinnu við guðfræðideild H.Í., Skálholtsskóla og aðrar menntastofnanir.
Námskeið fyrir fólk í sóknarnefndum.
Sérstök námskeið fyrir starfsfólk, s.s. meðhjálpara/kirkjuverði/tónlistarfólk.
Áætlun um eflingu sjálfboðaliðastarfs innan Þjóðkirkjunnar.

III. Kafli: Kirkja og skóli

Markmið:

Koma skal til móts við kennara í kristnum fræðum svo þeir geti betur sinnt því starfi sem skólinn hefur falið þeim, að miðla þekkingu á kristnum trúar- og menningararfi.
Styðja þarf kennara við að temja börnum og ungmennum umburðarlyndi gagnvart þeim sem hafa önnur lífsviðhorf. Koma að umræðu um mótun menntastefnu þjóðarinnar með skýrum hætti.

Verkefni:

Sóknir og stofnanir Þjóðkirkjunnar eigi samstarf við leikskóla/skóla um heimsóknir og fræðslu, sálgæslu, áfallahjálp og kærleiksþjónustu.
Þjónusta í kringum hátíðir kirkjuársins
Fræðsla og námskeið fyrir kennara í kristinfræði
Gerð ítarefnis um kristinfræði og trúarbragðafræði, t.d. um kirkjulegar athafnir
Fræðsla og fyrirlestrar hjá foreldrafélögum, m.a. um áföll og gildismat
Sjálfstyrking fyrir nemendur í efstu bekkjum grunnskóla
Lífsleikni fyrir framhaldsskóla þar sem áhersla er á tilvistarspurningar.
IV. Kafli: Skipulag fræðslumála Þjóðkirkjunnar

a. Heimilið og kirkjan
Foreldrar og heimili bera frumábyrgð á uppfræðslu barna sinna, fræðslu hinna skírðu. Sóknin styður og hvetur foreldra og heimili við það uppeldi.
Sóknin er grunneining hins skipulega fræðslustarfs kirkjunnar. Allar sóknir styðji foreldra og heimili við uppeldishlutverk sitt.

b. Sóknin-prestakallið
Í sérhverri sókn sé boðið upp á barna-, fermingar- og æskulýðsstarf, svo og foreldra- og fullorðinsfræðslu.
Sóknarprestur og aðalsafnaðarfundur hverrar sóknar samþykki áætlun um fræðslustarf sóknarinnar.
Sóknir innan sama prestakalls hafi samvinnu sín í milli þar sem fámenni hindrar þessar fræðsluskyldur sóknarinnar og tryggi þannig að öllum í sókninni standi til boða sama þjónusta.

c. Hlutverk prófastsdæma
Starf meðal unglinga er á ábyrgð prófastsdæmis hafi sóknir og prestaköll ekki bolmagn til þess.
Prófastsdæmi sinni sérstökum verkefnum í unglingastarfi svo sem lífsleikni í framhaldsskólum, eftir því sem aðstæður leyfa.
Á vegum prófastsdæmis sé starfrækt fræðsla meðal fullorðinna í samvinnu við fræðslusvið Biskupsstofu þar sem sókn eða prestakall hafa ekki bolmagn til þess.
Í prófastsdæmum sé boðið upp á starfsmannaþjálfun svo og námskeið fyrir kennara og annað starfsfólk í fræðslu og uppeldismálum, í samvinnu við fræðslusvið Biskupsstofu.

d. Fræðslusvæði- fræðslufulltrúar
Prófastsdæmi geta myndað fræðslusvæði til að sinna fræðsluhlutverki sínu.
Innan hvers prófastsdæmis eða fræðslusvæðis sé fræðslufulltrúi sem annist fræðsluna undir umsjón prófasts og í samvinnu við fræðslusvið Biskupsstofu.

e. Kirkjumiðstöðvar
Þar sem starfsræktar eru kirkjumiðstöðvar geta þær með samþykki héraðsfunda og eða sókna tekið að sér einstaka fræðsluverkefni svo sem barnastarf á sumrin, skipuleggja fermingarbarnamót og fræðslu fullorðinna á svæðinu.
Í Skálholti verði hugað að uppbyggingu miðstöðvar fyrir fræðslu og þjálfun starfsfólks, hagnýtt nám djákna- og guðfræðinema, og símenntun presta og djákna, allt eins og við verður komið.

f. Fræðslusvið Biskupsstofu- fræðsluþing
Fræðslusvið Biskupsstofu hefur það hlutverk að fylgja eftir fræðslustefnu Þjóðkirkjunnar í umboði biskups Íslands.
Fræðslusvið Biskupsstofu skiptist í eftirfarandi fimm megin ábyrgðarsvið:

Barnafræðslu – foreldrafræðslu,
Fermingarfræðslu,
Unglingastarf- fræðslu fyrir unglinga og ungt fólk,
Fræðslu fullorðinna (Leikmannaskólinn), og
Starfsmannaþjálfun kirkjunnar
Efnisgerð, menntun leiðtoga og starfsfólks Þjóðkirkjunnar verði fyrst og fremst á ábyrgð fræðslusviðs Biskupsstofu.

Á vegum fræðslusviðs er reglulega boðið til funda þar sem lagt er mat á fræðslustarfið á viðkomandi svæði.
Á fjögurra ára fresti skal boða til fræðsluþings kirkjunnar, þar sem lagt skal mat á fræðslustefnu Þjóðkirkjunnar innihald og framkvæmd, hvern þátt þess, svo og á það starf sem unnið er í einstaka starfseiningum kirkjunnar er sinna fræðslustarfi.

V. Kafli: Gildistaka

Fræðslustefna Þjóðkirkjunnar taki gildi 1. júlí 2005.

Í Stefnu og starfsáherslum Þjóðkirkjunnar 2004-2010 sem samþykkt var á Kirkjuþingi 2003 er að finna eftirfarandi markmið fyrir fræðslustarf kirkjunnar:

Fræðsla kirkjunnar hefur það að markmiði að styrkja hvert og eitt okkar til þess að öðlast dýpri skilning á kristinni trú og þroskast sem manneskjur.

Þá segir ennfremur: Við viljum:

að fræðslan sé heildstæð og nái til fólks á öllum æviskeiðum,
að horft sé sérstaklega til þeirra sem ala upp komandi kynslóðir og styðja þau í því verki að koma börnum til manns í trú, von og kærleika. [5]

Helstu verkefni skv. Stefnu og starfsáherslum Þjóðkirkjunnar 2004-2010 er lúta að fræðslustarfi eru eftirfarandi:

Móta heildstæða fræðslustefnu og sinna fræðslustarfi sem leggur áherslu á samfylgd frá vöggu til grafar
Aukið samstarf við skóla og aðrar menntastofnanir
Styrkja hópastarf sem eflir trúarlegan og andlegan þroska einstaklingsins, samskipti og líðan
Styðja foreldra í uppeldishlutverki þeirra hvarvetna þar sem kirkja og foreldrar mætast
Átak í að ná til ungs fólks í skóla og utan
Útgáfa á aðgengilegu fræðsluefni um kristna trú[6].

Auk þessara meginverkefna næstu ára segir m.a. í starfsmannastefnu Þjóðkirkjunnar sem sérstaklega varðar fræðslustarf kirkjunnar:

Auka skal starfsmannaþjálfun og leggja sérstaka áherslu á þjálfun sjálfboðaliða

Leggja skal sérstaka rækt við hjálparstarf, kristniboð og þjónustu við náungann í öllu fræðslustarfi Þjóðkirkjunnar, enda er hún biðjandi, boðandi og þjónandi kirkja.

Í ljósi þessara atriða í Stefnu og starfsáherslum kirkjunnar 2004-2010 og þess sem getið er hér að ofan úr starfsmannastefnu Þjóðkirkjunnar er hér sett fram heildstæð Fræðslustefna Þjóðkirkjunnar. Samhliða gerð heildarfræðslustefnu fyrir kirkjuna var unnið að einum þætti hennar sérstaklega, samstarfi kirkju og skóla. Greinargerð um þá vinnu fylgir hér með einnig en megináherslur úr þeirri greinargerð eru teknar beint inn í sjálfa fræðslustefnuna.

Fræðslustefnu Þjóðkirkjunnar er skipt niður í fjóra meginkafla, auk ákvæðis um gildistöku. Í öllum köflum koma fram meginmarkmið og helstu verkefni. Í fyrsta kafla er fjallað um skiptingu fræðslustarfs í sóknum landsins og öðrum starfseiningum kirkjunnar. Fræðslustarfið spannar mannsævina frá vöggu til grafar og snertir stærstu viðfangsefni lífsins. Í öðrum kafla er gerð grein fyrir starfsmannamálum er lúta að fræðslustarfi sérstaklega. Í þriðja kafla eru dregin fram helstu atriði er snúa að samstarfi kirkju og skóla (ásamt með greinargerð) og í fjórða kaflanum er vikið að skipulagi fræðslustarfs Þjóðkirkjunnar. Að lokum er nefndur gildistími þessarar nýju fræðslustefnu fyrir Þjóðkirkjuna.

Grundvöllur og hlutverk kirkjulegrar fræðslu

Farið því og gjörið allar þjóðir að lærisveinum, skírið þá í nafni föður, sonar og heilags anda, og kennið þeim að halda allt það, sem ég hef boðið yður. Sjá ég er með yður alla daga allt til enda veraldar. (Mt. 28:19-20)

Kristin kirkja hefur það hlutverk að fylgja boði Krists að gera þjóðirnar að lærisveinum og skíra þær í nafni föður, sonar og heilags anda og kenna þeim að halda það sem hann hefur boðið. Samfara þessu verkefni hefur áherslan verið á fræðslu frá skírn, þ.e. að fræða hin skírðu um trúarsannindin og hvetja til lífs í þjónustu við náungann. Við skírnarfontinn heita þau sem eru viðstödd af hálfu safnaðarins (sóknarinnar) hinum nýskírðu og fjölskyldum þeirra samfélagi og stuðningi til að takast á við tilveruna og lifa sem kristnir einstaklingar.

Frumskylda kristins samfélags er að kenna þeim sem skírð eru að þekkja Guð, elska hann og tilbiðja og að elska náungann eins og sjálfan sig.

Fræðslustefna Þjóðkirkjunnar leitast við að þjóna þessu meginmarkmiði. Sú fræðsla fer fram á heimilum, í sóknum, prestaköllum, innan prófastsdæma og á vegum stofnana kirkjunnar. Það er fyrst og fremst á ábyrgð heimilisins að annast þessa uppfræðslu. Þar sem heimilið og fjölskyldan er hluti hinnar kristnu kirkju axlar söfnuðurinn og kirkjan öll þessa skyldu með heimilinu.

Þjóðkirkjan hefur jafnframt það hlutverk að bjóða upp á fræðslu um kristna trú, einnig fyrir þau sem ekki eru skírð, tilheyra ekki Þjóðkirkjunni eða aðhyllast önnur trúarbrögð.

Til að mæta þeirri skyldu allra sókna landsins að uppfræða og styðja heimili og fjölskyldur í hinu kristna uppeldishlutverki er nauðsynlegt að hafa á að skipa sem hæfustu starfsfólki. Lögð er til stóraukin áhersla á starfsmannaþjálfun. Um leið skal það ítrekað að frumskylda starfsfólks Þjóðkirkjunnar er að boða trúna á Krist, fræða og þjóna náunganum.

Grunnur að farsælu samfélagi er ekki hvað síst sjálfsvirðing, virðing fyrir náunganum og umhverfinu. Fáar hreyfingar eða stofnanir efla þá virðingu betur en kirkjan. Þarfir einstaklinga og samfélags kalla einnig eftir áherslum í kirkjulegu starfi, eins og t.d. áfallahjálp í skólum svo að dæmi sé tekið. Í þessari fræðslustefnu er leitast við að koma til móts við þessar breyttu áherslur.

Í kjölfar samþykktar Kirkjuþings 2003 um Stefnu og starfsáherslur 2004-2010, ákvað Kirkjuþing 2003 að ráðist skyldi í stefnumótun fyrir fræðslustarf Þjóðkirkjunnar þar sem að áherslur heildarstefnunnar væru útfærðar nánar á sviði hinnar kirkjulegu fræðslu.

Kirkjuráð fól biskupi Íslands að leiða það verkefni að móta fræðslustefnu fyrir Þjóðkirkjuna. Skipaður var starfshópur um verkefnið. Í starfshópnum voru sr. Arna Ýrr Sigurðardóttir, sóknarprestur á Raufarhöfn, Dagný H. Tómasdóttir, framkvæmdastjóri ÆSKR, sr. Guðni Þór Ólafsson, prófastur á Melstað, sr. Petrína M. Jóhannesdóttir, fv. fræðslufulltrúi á Biskupsstofu, sr. Sigurður Pálsson, sóknarprestur í Hallgrímssókn í Reykjavík, auk sr. Halldórs Reynissonar, verkefnisstjóra fræðslusviðs Biskupsstofu sem leiddi vinnuna. Að auki var leitað álits og viðbragða fjölmargra leikra og lærðra innan vébanda Þjóðkirkjunnar.

Einnig er hér að finna álit starfshóps um samstarf og samskipti Þjóðkirkjunnar við íslenska skólakerfið (sjá fylgiskjal), en það á sér rætur í fræðslustarfi kirkjunnar og gegnir enn mikilvægu fræðsluhlutverki varðandi kristna trú og siðfræði sem og önnur trúarbrögð.

Grundvöllur fræðslustarfs Þjóðkirkjunnar er skírnarfræðslan sem hefur það að markmiði að styrkja og fræða hin skírðu á ólíkum æviskeiðum og í margvíslegum verkefnum. Fræðslustefna þessi reynir fyrst og fremst að lýsa þeirri frumskyldu. Til að ná betur utan um það er því skipt niður eftir aldurskeiði mannsins frá vöggu til grafar og um leið lögð áhersla á þau viðfangsefni lífsins sem þá blasa við hjá hinum skírða einstaklingi. Jafnframt er tekið mið af þeim tækifærum sem blasa við og brýnast er að takast á við í fræðslustarfi Þjóðkirkjunnar næstu árin. Þau áhersluatriði komu hvað skýrast fram í Stefnu og starfsáherslum Þjóðkirkjunnar 2004-2010.

Nauðsynlegt er í beinu framhaldi þessarar vinnu að gera heildstæða námsskrá fyrir öll æviskeiðin og draga þannig fram enn frekar þau viðfangsefni sem kirkjan vill vinna að í fræðslustarfi sínu. Nú þegar er til vísir að námsskrá fyrir 4-10 ára börn og samþykkt námsskrá er fyrir fermingarstarfið.[7] Þá þarf að setja niður n.k. gæðamat fyrir starfsfólk Þjóðkirkjunnar í fræðslustarfi, svo starfsfólkið hafi skýra mynd af markmiðum og leiðum þess fræðsluverkefnis sem það vinnur að og hafi fengið viðeigandi þjálfun. Eins og er virðast þetta vera brýnustu verkefnin í fræðslustarfi Þjóðkirkjunnar.

Fræðslustefnan er eins og áður segir skipt niður í fjóra megin kafla og verður hér á eftir gerð nokkur grein fyrir innihaldi og áherslum hvers þeirra.

Um 1. kafla. Fræðsla frá vöggu til grafar

Í upphafi er sett fram sú meginstefna að í öllum sóknum landsins sé boðið upp á fræðslustarf frá vöggu til grafar. Þetta sé skylda hverrar sóknar sem getur átt samstarf við aðrar starfseiningar innan kirkjunnar um einstaka þætti. Þá er sett fram tillaga um að fræðslunni verði skipt í fimm meginverkefni og verður nú gerð grein fyrir þeim.

1. Foreldrastarf
Uppeldi barna er fyrst og fremst á ábyrgð foreldra eða forráðamanna. Í uppeldi felst að koma börnum til þroska. Forsenda uppeldis er ávallt mannskilningurinn. Kristinn mannskilningur er að sérhver einstaklingur sé dýrmætur og einstakur sem sköpun Guðs og eigi sér tilgang í lífinu. Kristin kirkja hefur það hlutverk að miðla hinum kristnum gildum, siðgæði, lífsýn og mannskilningi til foreldra og styðja þá í uppeldishlutverkinu.

2. Barnastarf- börn, 12 ára og yngri
Barnastarf Þjóðkirkjunnar er það starf kirkjunnar er nær til flestra. Í vaxandi samkeppni um tíma foreldra og barna þarf að gera barnastarfið enn markvissara með þarfir ólíkra aldurshópa í huga.

3. Fermingarstarf
Fermingin stendur styrkum fótum í íslensku samfélagi og er um margt sóknarfæri fyrir Þjóðkirkjuna. Auk hefðbundinnar fræðslu þar sem miðlað er grunnþekkingu á kristinni trú skal efla persónuleg tengsl við fermingarbörn og foreldra þeirra og leggja áherslu á upplifun í helgihaldi og samfélagi kirkjunnar. Samþykkt námsskrá hjálpar til að ná þessum markmiðum.

4. Unglingastarf
Unglingastarf Þjóðkirkjunnar er mikilvægur vettvangur fyrir unglinga til að vaxa í trúnni á Jesú Krist. Það er einnig mikilvægt fyrir kirkjuna sjálfa að ala upp framtíðarstarfsfólk og leiðtoga í kirkjulegu starfi, enda hefur það sýnt sig að margt starfsfólk og leiðtogar í kirkjunni eiga góða reynslu af slíku starfi. Hér er mikið verk að vinna en unglingastarf kirkjunnar hefur ekki náð sömu festu og barna- og fermingarstarfið. Lífsleikni meðal framhaldsskólanema sýnir að tækifærin eru víða og áhugi fyrir hendi þegar svarað er brýnni þörf.

5. Fræðsla fullorðinna
Fræðsla fyrir fullorðna er ætluð þeim sem vilja fræðast um kristna trú og Biblíuna og einnig þeim sem vilja taka virkan þátt í starfi safnaðarins og kynnast betur starfi Þjóðkirkjunnar. Þessi fræðsla hefur einkum verið á vegum Leikmannaskólans, svo og einstakra sókna og prófastsdæma m.a. í formi fyrirlestra og málþinga. Þá hefur verið í gangi margs konar hópastarf þar sem styrking einstaklingsins er í fyrirrúmi í smærri hópum og rík áhersla lögð á samskipti og traust. Í meginatriðum er þessum áherslum haldið. Hér nægir að nefna biblíuleshópa, sorgarhópa, 12- spora vinnuna og Alfa-námskeið sem víða hafa verið reynd með góðum árangri. Lengi hefur verið boðið upp á hjónastarf innan kirkjunnar, jafnt á vegum einstakra presta, sókna og frjálsra samtaka (Lútersk hjónahelgi). Nú er unnið markvisst að því að ná betur utan um það starf og gera það að föstum lið ekki hvað síst meðal brúðhjóna og ungra hjóna.

Um 2. kafla. Starfsmannaþjálfun

Árangur af fræðslustarfi Þjóðkirkjunnar er að stórum hluta undir því kominn að “Þjóðkirkjan hafi á að skipa hæfu, áhugasömu og ábyrgu starfsfólki...”[8] Fræðslustefna Þjóðkirkjunnar miðast þess vegna bæði við þau sem þjónað skal og þau sem veita þá þjónustu – þau sem frædd eru og þau sem fræða.

Þjóðkirkjan þarf að skilgreina lágmarkskröfur til starfsfólks síns, hvað varðar menntun, reynslu, mannleg samskipti og aðra þá þætti sem mikilvægir eru í kirkjulegu starfi. Huga þarf að gæðastjórnun í því samhengi, að starfsfólk í sambærilegum störfum fái sambærilega þjálfun til þess að þjónusta Þjóðkirkjunnar gagnvart meðlimum sínum sé sem best. Í framkvæmd merkir þetta aukna starfsmannaþjálfun, þar sem launuðu starfsfólki sé gert að hafa hlotið vissa grunnþjálfun. Það skal tekið fram að í gildi eru starfsreglur um þjálfun guðfræðinema svo og djáknanema. Í þessu sambandi má nefna að sænska kirkjan hefur sett það sem skilyrði að allir sem hyggjast starfa innan hennar sæki grunnnámskeið hvort heldur þeir eru hámenntaðir í guðfræði eða ekki.

Þá er brýnt að efla sjálfboðið starf innan Þjóðkirkjunnar og nauðsynlegt að bjóða upp á einhverja þjálfun. Þjóðkirkjan þarf að njóta krafta sjálfboðaliða í auknum mæli til að geta vaxið og virkjað enn fleiri til starfa.

Um starfsþjálfun og símenntun starfsfólks segir í 6. gr. starfsmannastefnunnar að “Þjóðkirkjan veitir starfsfólki sínu starfsþjálfun, gefur því kost á endur- og símenntun…” Þá er í sömu grein rætt um að gefa starfsfólki kost á að fara í kynnisferðir og sækja námskeið og ráðstefnur. Áherslan á starfsánægju hefur ekki verið nægjanlegur. Ánægt starfsfólk veitir betri þjónustu. Semja þarf áætlun um símenntun presta, djákna og annars starfsfólks Þjóðkirkjunnar í samræmi við markmið starfsmannastefnunnar.

Um 3. kafla. Kirkja og skóli

Samstarf við starfsfólk í fræðslu- og uppeldismálum
Almannafræðsla á Íslandi á sér sögulegar rætur í kirkjulegum jarðvegi og hefur alltaf verið mikið samstarf milli kirkju og skóla. Skólinn hefur tekið að sér að sinna grunnfræðslu um kristna trú og trúararf svo að nemendur öðlist skilning á mótandi áhrifum kristninnar á sögu og menningu þjóðarinnar. Jafnframt eru hraðfara breytingar að verða á íslensku samfélagi í átt til fjölbreyttra lífsviðhorfa sem kallar á aukna fræðslu um önnur trúarbrögð.

Samstarf kirkju og skóla er fjölbreytilegt. Gæta þarf að ólíkum hlutverkum þessara tveggja stofnana. Skólanum er ætlað að fræða um trú og lífsgildi. Hlutverk kirkjunnar er að boða kristna trú og lífsgildi þannig að þeir sem henni tilheyra tileinki sér boðskapinn. Kirkjan getur vissulega stutt skólasamfélagið með fræðslu um trú og lífsviðhorf en þá á áðurnefndum forsendum skólans. Samstarf kirkju og skóla er mikilvægt í grenndarsamfélaginu því báðar þessar stofnanir vilja hag barna og unglinga sem bestan.

Möguleikar Þjóðkirkjunnar til að styðja við fræðslu í skólanum lúta fyrst og fremst að kristinfræði og stuðningi við kennara í þeim fræðum. Kirkjan getur þó stutt skólann í því að hjálpa nemendum að glíma við tilvistarspurningar. Hluti þeirrar glímu er að temja nemendum umburðarlyndi gagnvart þeim sem eru öðru vísi í hátt og hugsun. Þá hefur í vaxandi mæli verið leitað til kirkjunnar í því mikilvæga verkefni að takast á við sorg og áföll.

Að auki þarf Þjóðkirkjan sem elsta uppeldisstofnun landsins að eiga samræður við stjórnvöld og skóla um grunngildi skólastarfs og mótun menntastefnu til framtíðar. Það verk hlýtur Þjóðkirkjan að láta sig varða.

Stefna þessi verði framkvæmd í samráði við Háskóla Íslands, Kennaraháskóla Íslands og yfirvöld fræðslumála í landinu hvað samskipti kirkju og skóla áhrærir.

Nánari útfærslu á samstarfi kirkju og skóla er að finna í skýrslu starfshóps (sjá fylgiskjal)

Um 4. kafla. Skipulag fræðslustarfsins.

Sóknin – grunneining kirkjustarfsins
Sóknir landsins eru alls um 280 og mjög misjafnar að stærð. Sóknin er sú starfseining Þjóðkirkjunnar sem hvað mestu skiptir á hverjum stað. Innan sóknarinnar fer fram grunnstarf kirkjunnar og einkenni hennar er að vera biðjandi, boðandi og þjónandi kirkja gagnvart einstaklingum, fjölskyldum og hópum.

Hér er gengið út frá því að skipuleg fræðsla Þjóðkirkjunnar sé fyrst og fremst á ábyrgð hins kristna safnaðar eða sóknar. Vitaskuld bera foreldrar sem láta skíra börn sín þar frumábyrgð en söfnuðurinn (sóknin) styður og hvetur foreldra og heimili við þá frumskyldu.

Í sumum tilvikum verður fræðslustarf Þjóðkirkjunnar ekki unnið alfarið innan vébanda sóknarinnar. Þar sem sóknir treysta sér ekki til vegna fámennis skulu þær starfa samkvæmt markmiðum fræðslustefnunnar í samvinnu við aðrar sóknir innan prestakalls eða prófastsdæmis.

Ábyrgð sóknarinnar á framkvæmd fræðslunnar nær einkum til fjögurra hópa, þ.e. foreldra, barna upp að fermingu, fermingarbarna og ungmenna til tvítugsaldurs. Stærri fræðslusvæði (prófastsdæmin) koma þó við sögu í stigvaxandi mæli. Þannig verði fræðsla fullorðinna á ábyrgð prófastsdæma en í samvinnu við fræðslusvið Biskupsstofu (Leikmannaskólann).

Efnisgerð, menntun leiðtoga og starfsfólks Þjóðkirkjunnar verður fyrst og fremst á ábyrgð fræðslusviðs Biskupsstofu, enda hagræðing í því fólgin að efnisgerð og þjálfun séu samræmd á einum stað, þótt frumkvæði geti komið annars staðar frá.

Hér er gengið út frá því að allir landshlutar fái sambærilega þjónustu viðvíkjandi kirkjulega fræðslu, þannig að öll prófastsdæmi, prestaköll og sóknir sitji við sama borð.

Prófastsdæmi
Grunneining barna- og fermingarstarfs Þjóðkirkjunnar er sóknin. Hins vegar er prófastsdæminu ætlað að bera ábyrgð í vaxandi mæli á verkefnum eftir ferminguna, s.s. æskulýðsstarfi, lífsleikni í framhaldsskólum og fullorðinsfræðslu.

Þó er ekki raunsætt, miðað við núverandi skipan prófastsdæma, að ætla þeim öllum sama hlutverk því sum þeirra eru jafnvel of smá til að valda þessu verki. Því er hér lagt til aukið samstarf prófastsdæma í fræðslumálum. Prófastsdæmi geta í vissum tilvikum myndað sameiginleg fræðslusvæði þar sem sameinast er um ákveðna þætti hinnar kirkjulegu fræðslu.

Í prófastsdæmum (fræðslusvæðum) sé einkum boðið upp á fræðslu eða námskeið fyrir eftirfarandi hópa:

ungt fólk (t.d. lífsleikni í framhaldsskólum)
fullorðna
starfsmannaþjálfun fyrir starfsfólk sóknanna
kennara og starfsfólk í uppeldismálum í samvinnu við skólann
Starfsmannaþjálfun svo og námskeið/samstarf við starfsfólk í fræðslu/uppeldismálum eru í samvinnu við fræðslusvið Biskupsstofu.

Setja má skipan fræðslumála Þjóðkirkjunnar upp á eftirfarandi hátt varðandi framkvæmd, efnisgerð og starfsmannaþjálfun:

I. Framkvæmd - ábyrgð

	Sóknin	Prestakallið	Prófastsdæmið	Biskupsstofa	Aðrir
Foreldrar	x	x
Barnastarf	x	x
Fermingarstarf	x	x	x
Æskulýðsstarf		x	x
Fræðsla fullorðinna		x	x	x

II. Efnisgerð - námsefni

	Sóknin	Prestakallið	Prófastsdæmið	Biskupsstofa	Aðrir
Foreldrar			x	x
Barnastarf			x	x
Fermingarstarf			x	x
Æskulýðsstarf			x	x
Fræðsla fullorðinna			x	x

III. Starfsmannaþjálfun

	Sóknin	Prestakallið	Prófastsdæmið	Biskupsstofa	Aðrir
Foreldrar			x	x	Kirkju-miðstöðvar
Barnastarf			x	x
Fermingarstarf			x	x
Æskulýðsstarf			x	x
Fræðsla fullorðinna			x	x	Kirkju-miðstöðvar

Kirkjumiðstöðvar - fræðslufulltrúar
Nú þegar eru á nokkrum stöðum á landinu starfandi kirkjumiðstöðvar, fræðslu- og kyrrðarsetur (Við Eiðavatn á Austurlandi, Vestmannsvatni í Aðaldal, Löngumýri í Skagafirði, Holti í Önundarfirði, auk Skálholts og Hóla). Skal nýta þau eins og kostur er til að efla enn frekar fræðslustarf Þjóðkirkjunnar, einkum innan prófastsdæmanna. Aðstæður á hverju svæði, fjármunir, starfsfólk, svo og eftirspurn, hljóta að ráða miklu enda verður starf slíkra setra að mestu að standa undir sér eða vera fjármagnað af heimamönnum. Á það skal lögð áhersla að starfið komi á undan starfsaðstöðunni en ekki öfugt eins og hefur viljað brenna við. Eðlilegt er að stutt sé fjárhagslega við starf kirkjumiðstöðva en á hinn bóginn þarf einnig að samræma fjármögnun kirkjumiðstöðva og fræðslufulltrúa um land allt.

Skálholt hefur hér nokkra sérstöðu. Staðurinn og skólinn hefur það hlutverk m.a. að sinna fræðslumálum Þjóðkirkjunnar samkvæmt lögum. Á hinn bóginn virðist eðlilegt að í Skálholti verði miðstöð fyrir fræðslu og þjálfun starfsfólks, hagnýtt nám djákna- og guðfræðinema, eins og kostur er, og símenntun presta og djákna, enda býr skólinn að aldalangri hefð í þeim efnum og öll aðstaða er fyrir hendi. Aðrar kirkjumiðstöðvar geta komið að því starfi eftir því sem henta þykir.

Stefna skal að því að innan hvers prófastsdæmis eða fræðslusvæðis sé starfandi fræðslufulltrúi sem annist fræðsluna undir umsjá prófasts og í samstarfi við fræðslusvið. Gera verður ráð fyrir til að byrja með að þjónandi prestar eða annað starfsfólk Þjóðkirkjunnar hafi hlutverk fræðslufulltrúa. Starfandi héraðsprestar hafa að nokkru leyti sinnt þessu starfi og verði fræðslan hluti af þeirra starfi áfram. Núverandi fyrirkomulag á störfum fræðslufulltrúa/fræðslusvæða skal einfaldað og fært til samræmis við ofangreint þannig að öll prófastsdæmi, a.m.k. í dreifbýli, sitji við sama borð.

Fræðslusvið Biskupsstofu – Leikmannaskólinn
Eitt af meginverkefnum Leikmannaskólans frá stofnun hans hefur verið fullorðinsfræðsla. Verkefnið var hluti af fræðsludeild Biskupsstofu en þróaðist í sjálfstæða átt með starfsreglum sem enn eru í gildi. Hér er lagt til að rekstur fræðslusviðs Biskupsstofu og Leikmannaskólans sameinist á ný til einföldunar á framkvæmd verkefna. Nafni Leikmannskólans verði haldið á fullorðinsfræðslunni þar sem henta þykir því nafnið hefur áunnið sér traust. Tilnefnt skal áfram í fagráð fullorðinsfræðslunnar með sambærilegum hætti við það sem gert hefur verið í stjórn Leikmannaskólans.

Fimm helstu verkþættir fræðslusviðs Biskupsstofu verða skv. fræðslustefnunni:

Barnafræðsla - foreldrafræðsla
Fermingarfræðsla
Unglingastarf- fræðsla fyrir unglinga og ungt fólk
Fræðsla fullorðinna (Leikmannaskólinn)
Starfsmannaþjálfun kirkjunnar

Sú skipting tekur mið af fræðslustarfi sóknanna um land allt og þeim skyldum sem sóknum eru lagðar á herðar. Eðlilegt þykir að fræðslusviðið hafi á sínum snærum fagaðila sem hafa umsjón með hverjum þætti fyrir sig.

Þá er og getið um nýmæli að efna skuli til fræðsluþings á fjögurra ára fresti. Þannig fæst umræða á landsvísu um málefni kirkjufræðslunnar allrar og gæti það þing orðið mikilvægur vettvangur umræðna og endurmats á fræðslustarfinu. Það ætti jafnframt að auðvelda Kirkjuþingi að endurmeta fræðslustefnuna þegar þess reynist þörf.

Hagkvæmast er að þróun fræðsluefnis og umsjón námskeiða sé á hendi fræðslusviðs Biskupsstofu. Einstök prófastsdæmi/svæði geta haft frumkvæði að þróun efnis. Aukin hagræðing er fólgin í því að slíkt sé unnið með heildina í huga. Fræðslusviðið hefur einkum haft í huga á næstunni tvenns konar fræðsluefni og námskeið sem skuli þróuð, þ.e. fræðsluefni sem er tilbúið beint til notkunar og tiltölulega auðvelt fyrir alla að nýta og námskeið sem krefjast ákveðinnar færni hjá þeim sem stjórna. Fræðslusvið Biskupsstofu sér áfram um efnisgerð, hönnun/ nýsköpun og endurskoðun námsskeiða svo og þjálfun fræðara.

Heildarstefna kirkjunnar- fræðslustefna
Að lokum skulu hér nefnd helstu verkefni sem koma til framkvæmda í fræðslustefnu þegar tekið er mið af stefnu og starfsáherslum Þjóðkirkjunnar 2004-2010:

2004-2005 Samfélag í trú og gleði

Gerð heildstæðrar námsskrár
Gerð árangursmats (lágmarksþjónusta – samræmd starfsmannaþjálfun)
Námskeið fyrir hópastarf
Leiðtogaþjálfun – námsefnisgerð
Lífsleikni fyrir framhaldsskóla
Gerð áætlunar um sjálfboðastarf

2005-2006 Heimilið

Samskipti við foreldra
Átaksverkefni “Elskaðu barnið þitt –verndaðu bernskuna”
Námsefnisgerð og námskeið fyrir foreldra skírnarbarna
Námskeið fyrir foreldramorgna (hugmyndafræði/námsskrá)
Hjónanámskeið
Umræðuefni fyrir verðandi brúðhjón
Námskeið fyrir verðandi brúðhjón (út frá gátlista/um athöfnina)
Námskeið fyrir “lengra komna”
Samræða við skólasamfélagið um samstarf kirkju og skóla
Fræðsluefni barnastarfs endurskoðað
Leiðtogaþjálfun í barna- og æskulýðsstarfi

2006-2007 Þjónustan

Heimsóknarþjónusta við aldraða – átak
Sérstök áhersla á kristniboð og hjálparstarf í barna- og fermingarstarfi

2007-2008 Samstarfið

Samstarf sókna, svo og prófastsdæmi/fræðslusvæði og starf í kirkjumiðstöðvum tekið til sérstakrar skoðunar
Samstarf sókna við skóla

2008-2009 Skipulag Þjóðkirkjunnar

Endurskoðun skipulags fræðslustefnunnar

Um 5. kafla. Gildistaka

Ekki þykir nauðsynlegt að fræðslustefnan fari í frekari umræðu í kirkjunni, enda hefur hún verið víða til umfjöllunar og úrvinnslu. Hins vegar eru ýmsar nýjungar í henni svo eðlilegt þykir að hafa eitthvert svigrúm til undirbúnings áður en hún taki að fullu gildi. Gildistími verði því 1. júlí 2005. Með því móti gæti vetrarstarfið, þegar fræðslustarf kirkjunnar er hvað mest og öflugast, veturinn 2005-2006 einkennst af þessari nýju fræðslustefnu Þjóðkirkjunnar. Höfuðatriðið er að samstaða náist innan kirkjunnar allrar um þessa stefnu svo kirkjan styrkist enn frekar í markvissri fræðslu er nái til allra sóknarbarna, frá vöggu til grafar, þeim til styrktar og blessunar.

Kirkjuþing 2004 samþykkti málið með eftirfarandi ályktun:
Kirkjuþing 2004 samþykkir fræðslustefnu Þjóðkirkjunnar. Biskup Íslands og Kirkjuráð annist framkvæmd hennar.

Kirkjuþing hvetur sóknir, stofnanir og embætti til að tileinka sér þessa stefnu og stuðla að því að hún nái fram að ganga.

[1] Sjá grein 7.1 í Stefnu og starfsáherslum Þjóðkirkjunnar 2004-2010, bls 10.
[2] Finnskt verkefni staðfært.
[3] Gunnar E. Finnbogason: Að vísa veginn – drög að námsskrá fyrir kirkjulegt barnastarf 4 – 10 ára barna, fræðsludeild kirkjunnar og yngribarnanefnd kirkjunnar, 1995, bls.10.
[4] Sjá María Ágústsdóttir, Námsskrá fermingarstarfanna, fræðslu- og þjónustudeild kirkjunnar, 1999 bls. 24.
[6] Stefna og starfsáherslur Þjóðkirkjunnar 2004-2010, grein 7.2, bls. 10.
[7] Gunnar E. Finnbogason: Að vísa veginn – drög að námsskrá fyrir kirkjulegt barnastarf 4 – 10 ára barna, fræðsludeild kirkjunnar og yngribarnanefnd kirkjunnar, 1995; María Ágústsdóttir Námsskrá fermingarstarfanna, fræðslu- og þjónustudeild Þjóðkirkjunnar, 1999.
[8] 1. gr. Meginmarkmið Starfsmannastefnu Þjóðkirkjunnar. Tók gildi 1. jan. 2003